“Triết gia Trần Đức Thảo: Di cảo, Khảo luận, Kỷ niệm” – Tự bạch của Người biên tập
Lâm Vũ Nguyễn Trung Kiên
Theo FB Nguyễn Trung Kiên
* * *
”Các công trình cuối đời và còn dở dang của Trần Đức Thảo thật sự có tiềm năng mở ra nhiều hướng suy nghĩ mới mẻ. Tôi muốn nghĩ đến ông như một người ‘thật sự hiểu những gì mình viết’ và như một nhà triết học nhân bản đầy thao thức trong truyền thống của Aristotle và Hegel”. Dịch giả Bùi Văn Nam Sơn
“Chắc chắn Trần Đức Thảo có tầm vóc ít nhất ngang bằng với các triết gia bản lề giữa chủ nghĩa Marx và hiện tượng luận như György Lukács, Maurice Merleau–Ponty, Lucien Goldmann, EnzoPaci, Ludwig Landgrebe, Eugen Fink…, và chia sẻ với họ một quan điểm, một phong cách sống với triết lý”. Nhà nghiên cứu Phạm Trọng Luật
“Hi vọng chân thật rằng Trần Đức Thảo, nhà mác-xít và nhà hiện tượng luận đặc sắc, cuối cùng sẽ tìm được chỗ đứng xứng đáng trong lịch sử tổng quát của ý nghĩa”. Giáo sư Daniel J. Herman
“Trần Đức Thảo trở thành khuôn mẫu trong tiến trình chuyển giao tư tưởng giữa các không gian văn hóa xa nhau. Năng lực ấy có khả năng lật đổ hay làm lung lay những diễn giải triết học truyền thống… Ông đã mở đường dẫn lối cho một bộ phận trí thức Pháp vào nghiên cứu một kiểu triết học mác-xít, đem lại cho họ một khám phá mới về hiện tượng luận, đã di chuyển điểm nhìn về hướng nhân chủng học… Ở góc độ này, ông đã dự cảm và thúc đẩy tiến trình của nền triết học Pháp”. Giáo sư Michel Espagne
“Trần Đức Thảo là một người Việt Nam được chọn, đã nhận được lời mách bảo thì thầm đầy minh triết của tổ tiên, đã nhận được một nguồn năng lượng bí ẩn của vũ trụ để tổ chức lại tư duy của mình theo một phương cách tư duy mới được gọi tên là tư duy phức hợp. Ông đã bước đầu cố gắng hòa giải triết học và khoa học. Ông đã khiêm nhường nghiêng mình trước bí mật vô song, huy hoàng trên con đường vừa tự phá hủy vừa tự tổ chức của đời sống tâm linh và sự sống tổng thể vũ trụ”. Nhà văn Nguyễn Đình Chính
“Trần Đức Thảo… làm nổi bật hành trình đi từ bóng tối ra ánh sáng của nhân loại, chỉ ra quá trình đi từ cái con đến cái người, để tái hiện con đường đầy máu và nước mắt mà nhân loại đã trải qua, để qua đó trân trọng con người hơn, trân trọng hơn quá trình con người vượt lên bản ngã của nó để tự hoàn thiện mình, để xứng đáng mang tầm vóc chủ nhân của thế giới”. PGS. TS. Lê Nguyên Cẩn
“Trần Đức Thảo đến với chủ nghĩa Marx bằng tài liệu tiếng Pháp và tiếng Đức, tức là đến với một hệ thống triết học trong trạng thái tinh khôi, nguyên chất của nó. Tôi đồ rằng, nếu như ông đọc những tài liệu về chủ nghĩa Marx được xuất bản bằng tiếng Nga, tiếng Trung Quốc, tức là tiếp xúc với những dạng chủ nghĩa Marx dân tộc, đã được Hán hóa, Nga hóa, dân tộc hóa, khu vực hóa, chắc chắn con đường đi tới sẽ rất gian nan, thậm chí ông sẽ chối từ”. PGS. TS. Phạm Thành Hưng
“Giáo sư Trần Đức Thảo đi xa đã tròn 20 năm nhưng những gì ông để lại cho chúng ta vẫn sẽ còn mãi mãi. Tinh thần yêu nước, lòng say mê khoa học, tính trung thực, sự trân trọng đối với con người và bao trùm lên tất cả, một nhân cách, chắc chắn là tấm gương sáng cho các thế hệ làm khoa học hiện nay và trong tương lai noi theo”. GS. TS. Nguyễn Trọng Chuẩn
“Trong điều kiện phát triển của đất nước và của dân tộc hiện nay, để có một tầm nhìn vừasâu sắc, vừa vượt trước thời đại, tôi tin các thế hệ độc giả Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ đón nhận tác phẩm của Trần Đức Thảo như một báu vật. Trần Đức Thảo sống mãi trong trí tuệ Việt Nam”. TS. Cù Huy Chử
“Về con người của Trần Đức Thảo, ông Phạm Văn Đồng luôn luôn nói với tôi: “Đó là một tài năng và là một người bị oan khuất”. Và tôi nhận ra thêm một điều cực kỳ đáng trân trọng ở con người ấy: Mọi nỗi oan khuất mà ông phải gánh chịu suốt cuộc đời không hề để lại trong ông dù chỉ là một dấu vết nhỏ nhất của sự cừu hận. Con người ông trong sáng đến mức ngây thơ… Tôi mong tất cả những tác phẩm của ông được xuất bản và để mọi người hình dung được tư tưởng, con người của ông, và tự hào về một đại trí thức của Việt Nam”. Nhà thơ, nhà nghiên cứu Việt Phương
“Do nhìn thấu được nhữngnguyên nhân sâu xa và hậu quả khôn lường của sự tha hóa nhân cách con người trong diễn trình lịch sử ngay từ nguồn gốc tiến hóa Loài, nên Trần Đức Thảo đã chỉ ra được những sai lầm triết học “chết người” và sự sa đọa nhân cách ngay từ trên chín tầng cao của thượng tầng kiến trúc xã hội. Ông thấu triệt và cảnh báo nhân loại trước nguy cơ và hiểm họa của một mô hình xã hội không tưởng mà ở đó vắng bóng con người, đang rình rập lúc ẩn lúc hiện ngay trong thế kỷ XX mà ông và dân tộc mình đã từng sống trải và đối mặt“. Nhà báo Trần Ngọc Quang
“Tôi khao khát mãi rồi cuối cùng cũng được nâng trên tay tập bản thảo Triết gia Trần Đức Thảo: Di cảo – Khảo luận -Kỷ niệm. Khao khát vì kính trọng một người thuộc loại rất hiếm ở nước ta thựcsự “làm triết học” thời hiện đại, nhưng trên tất cả là khao khát vì xót thươngmột thân phận còn hơn cả “bạc mệnh” và vì khâm phục một tấm gương làm người. Trần Đức Thảo để lại cho đời tấm gương lớn về ý chí đi tìm tự do, lòng yêu nước sắtson, tính bất khuất của con người. Tôi tin rằng, cho đến ngày trở lại Pháp (1991), Trần Đức Thảo, trong thân tàn vò võ một mình giữa nơi đất khách quê người,ngày đêm cuồn cuộn lên lớp sóng mới tìm cách thoát khỏi những giới hạn của thời đại mình. Ông khao khát thực hiện sự đền đáp của mình đối với dân tộc đã sinh thành ra mình. Xin coi những cảm nghĩ này là nén nhang được thắp lên để tưởng nhớ đến con người tôi mến phục và xót thương Trần Đức Thảo, trong nỗi niềm xótxa và hi vọng về dân tộc mình”. Nhà nghiên cứu Nguyễn Trung
“Chính tính khoa học và triết học biện chứng hấp dẫn, mới mẻ từ những công trình khoa học của Trần Đức Thảo đã khích lệ nhiều người tìm hiểu và nghiên cứu về ông và về sự nghiệp của ông từ trước cho đến bây giờ. Và hôm nay, tác phẩm Triết gia Trần Đức Thảo: Di cảo, Khảo luận, Kỷ niệm là một động thái đáng trân quý của những người làm sách, đặc biệt là của ông Nguyễn Trung Kiên – người sưu tầm, biên soạn và liên tục quan tâm đến kết quả của cuốn sách, để hôm nay mới cótrên tay chúng ta một tác phẩm có sức nặng công lao và sức nặng khoa học liên ngành như thế”. PGS. TS. Hồ Thế Hà
“Giờ đây, từ trong ngôi đền thiêng của những nhân vật kiệt xuất nhất của lịch sử ViệtNam, Giáo sư Trần Đức Thảo cùng với những người khác đồng hương khác của ông, những Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh, Trương Vĩnh Ký, v.v.. hẳn đang trìu mến nhìn ra bên ngoài, nơi có một ngôi miếu nhỏ cho ông mới được dựng lên thêm. Trong đó, có cả những ngọn nến lung linh ấm áp là trái tim của những người trẻ tuổi ngưỡng mộ và trân kính ông, là những giọt nước mắt mặn nóng vẫn nhỏ xuống khi nghĩ về ông, về thân phận của người trí thức đồng hành cùng lịch sử vất vả của dân tộc”. TS. Nguyễn Đức Thành
“Nguyễn Trung Kiên đã có cơ duyên tiếp xúc gần như toàn bộ hàng vạn trang bản thảo mà Giáo sư Trần Đức Thảo để lại cho hậu thế, trong thời gian anh được làm việc chung với Tiến sĩ Triết học Cù Huy Chử – người gần gũi với Giáo sư trong nhiều thập niên và đang lưu giữ kho tư liệu quý giá của Giáo sư. Từ đó, anh đã dần hình thành nên cuốn sách này, cùng sự giúp sức to lớn của các tác giả trong và ngoài nước. Xin được ghi nhận tấm lòng nhiệt thành của người biên soạn”. Nhà báo Nguyễn Đình Trung
* * *
“TRIẾT GIA TRẦN ĐỨC THẢO: DI CẢO, KHẢO LUẬN, KỶ NIỆM”
Nguyễn Trung Kiên (Sưu tầm & Biên soạn)
(NXB Đại học Huế, 2015, sắp xuất bản)
TỰ BẠCH CỦA NGƯỜI BIÊN TẬP
“Những tư tưởng… của các triết gia chính trị, dù đúng hay sai, đều mạnh hơnnhững gì ta tưởng. Quả thật, thế giới này chủ yếu chịu sự chi phối của những tưtưởng đó”. ([1])
John Maynard Keynes (1883–1946)
I
1. GIÁO SƯTRẦN ĐỨC THẢO LÀ NHÀ TRIẾT học lớn của thế kỷ XX. Sự nghiệp nghiên cứu triết học và cuộc đời dấn thân chính trị của ông đã tương tác, cọ xát:
– Với nhiều truyền thống và trường phái triết học khác nhau: triết học Hy Lạp cổ đại, triếthọc Hegel, chủ nghĩa Marx, hiện tượng luận Husserl, tư duy siêu hình, chủ nghĩaduy tâm, chủ nghĩa hiện sinh, thuyết phân tâm, chủ nghĩa cấu trúc, phái “lý luậnkhông có con người”…;
– Với nhiều ngành và nhiều lĩnh vực khác nhau: triết học phương Tây từ cổ đại đến đương đại,nhận thức luận, mĩ học, logic học, sinh học, khoa học thần kinh, sửhọc, khảo cổ học, nhân chủng học, dân tộc học, tâm lý động vật học, tâm lý họctrẻ em, luận phân tâm, ngôn ngữ học, kinh tế chính trị học, xã hội học, văn hóahọc…;
– Với nhiều khuynh hướng và xu thế chính trị khác nhau: thuộc địa, giải phóng thuộc địa, hậuthuộc địa, chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa phát–xít, chủ nghĩa cộngsản, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa toàn trị của Stalin và Mao Trạch Đông…;
– Với nhiều nhà triết học, nhân sĩ, trí thức, văn nghệ sĩ, nhà hoạt động chính trị tại ViệtNam, Pháp, Đức, Mỹ, Liên Xô, Tiệp Khắc…
2. Có thể nói, hành trình triết học của Giáosư Trần Đức Thảo đã phần nào phản ánh những bước thăng trầm của triết học Phápvà phương Tây suốt thế kỷ XX, khởi nguồn từ hiện tượng luận, qua chủ nghĩa hiệnsinh, đến chủ nghĩa cấu trúc và sau đó là sự bùng nổ của chủ nghĩa hậu cấu trúcvà chủ nghĩa hậu hiện đại, với sự đan cài, tương tác đa diện, đa chiều với nhiềutruyền thống, trường phái, khuynh hướng và xu thế trong triết học và khoa họcxã hội – nhân văn, như chủ nghĩa Marx, luận phân tâm, phái “lý luận không cócon người”… Hành trình triết học này của Giáo sư đã diễn ra trong sự vận độngrất phức tạp của nền chính trị, xã hội và văn hóa đương đại của nước Pháp nóiriêng và của thế giới nói chung: trong sự điên loạn của chủ nghĩa phát–xít,trong khói lửa của cuộc Đại chiến thế giới lần thứ Hai, trong những tội ác chốngloài người không thể tưởng tượng nổi của chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốcvà chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, trong sự đối đầu ý thức hệ của Chiến tranh Lạnh,trong những vấn đề toàn cầu tưởng chừng không thể giải quyết nổi bởi sự pháttriển của “chủ nghĩa tư bản toàn cầu” và “chủ nghĩa tân tự do” vào những thậpniên sau Chiến tranh Lạnh, và trong sự trỗi dậy của chủ nghĩa khủng bố quốc tếnhư là dấu hiệu sống động của một cuộc khủng hoảng lớn về bản sắc, giá trị vàtâm linh.
3. Hàng nghìn trang bản thảo mà Giáo sư Trần ĐứcThảo để lại cho hậu thế chắc chắn sẽ là nguồn cảm hứng lớn lao cho các thế hệsau tiếp tục suy nghĩ, tìm tòi và phát triển, trong đó nổi bật lên một số vấn đềsau:
– Trần ĐứcThảo là nhà hiện tượng luận thuộc “thế hệ thứ hai” sau Edmund Husserl, vừa tiếpnhận, vừa phản biện, vừa phê phán hiện tượng luận của Husserl, đưa hiện tượngluận phát triển lên tầm cao mới thông qua việc hướng hiện tượng luận tới cácgiá trị nhân văn, nhân bản của chủ nghĩa duy lý. Ông đã góp phần quan trọng đểhình thành và phát triển trường phái hiện tượng luận duy lý(phénoménologie rationaliste) nhằm tìm cái lý của các hiện tượng tinh thầntrong lịch sử như chính ông chủ trương, đồng thời tích hợp phương pháp hiện tượngluận với các thành tựu nghiên cứu mới của các ngành khoa học thực chứng khácnhau.
– Trần ĐứcThảo, trên tinh thần phê phán chủ nghĩa hiện sinh, đã góp phần giúp giới triếthọc và trí thức phương Tây hiểu đúng hơn và bớt thành kiến với chủ nghĩa Marx.Đồng thời, ông đã kế thừa chủ nghĩa duy vật biện chứng để nghiên cứu trị về sựsống có ý thức, về nguồn gốc của tiếng nói và ý thức, về nguồn gốc loài ngườivà nguồn gốc dân tộc trên tinh thần nhân văn, nhân bản.
– Trần ĐứcThảo, trưởng thành trong truyền thống triết học và khoa học xã hội Pháp, là mộttrong số rất ít các triết gia “phương Tây” nhấn mạnh đến vai trò của cảm xúc vàđời sống cảm xúc trong quá trình hình thành tiếng nói và ý thức, đặc biệt làquá trình chuyển hóa từ năng lượng thần kinh sang năng lượng tâm thần người,làm nền tảng để hình thành các giá trị nhân văn, nhân bản của xã hội loài người.
– Trần ĐứcThảo là người đầu tiên thống nhất logic hình thức và logic biệnchứng thành logic hình thức–biện chứng, và sử dụng logic hình thức–biệnchứng như một công cụ mang tính đột phá để nghiên cứu về nguồn gốc và quá trìnhtiến hóa của sự sống, về nguồn gốc tiếng nói và ý thức con người.
– Trần ĐứcThảo, thông qua tác phẩm cuối đời, Sự logic của thời Hiện tại sống động,đã góp phần chấm dứt sự tranh cãi triền miên giữa hai trường phái duy vật vàduy tâm trong triết học. Theo ông, duy vật và duy tâm chỉ là hai mặt của một vấnđề. Trên cơ sở đó, ông đã hình thành và hoàn thiện chủ nghĩa duy vật biện chứngnhân bản, xây dựng lý thuyết về cái trung giới, đồng thời đấu tranhkhông khoan nhượng với các trường phái, trào lưu triết học và khoa học xã hộiphủ nhận các giá trị nhân văn, nhân bản của con người như luận phân tâm, chủnghĩa cấu trúc, phái “Lý luận không có con người”…
– Trần ĐứcThảo, với tư cách là nhà trí thức dân tộc và trí thức dấn thân, cùng với lòngyêu nước và tinh thần phụng sự Tổ quốc, với bản lĩnh của một nhà khoa học chânchính, luôn trung thực với chính mình và với cuộc đời, luôn nuôi dưỡng tinh thầnphản biện xã hội và phản biện với chính bản thân để vươn lên những đỉnh cao mớicủa khoa học.
– Trần ĐứcThảo với tư cách là một trí thức dân tộc và trí thức dân thân, cùng với nhữngkhó khăn, thử thách lớn của thời đại mà ông phải vượt qua đã để lại cho hậu thếnhiều bài học lớn: về vai trò của giới trí thức và trí thức tinh hoa trong sựnghiệp Khai sáng và tiến trình hiện đại hóa tư duy của dân tộc, về vaitrò của tư duy tự do và tinh thần phản biện đối với sự phát triển của khoa họcvà giáo dục…
– Trần ĐứcThảo, với kiến thức bách khoa và tình yêu sâu đậm đối với lịch sử dân tộc, vớiTổ quốc và con người Việt Nam, đã để lại hàng nghìn trang bản thảo tiếng Việt,bàn về nhiều vấn đề lớn của triết học, khoa học và lịch sử dân tộc. Những trangbản thảo này, tự chúng, là một đóng góp lớn trong việc hiện đại hóa tiếng Việtvà chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ tiếng Việt.
4. Học tập, nghiên cứu và sáng tạo triết họctrong bối cảnh đầy phức tạp như vậy, nên với tri thức uyên bác, tư duy phê phánmạnh mẽ, trực giác đầy nhạy cảm và sự trung thực trong khoa học của mình, Giáosư Trần Đức Thảo đã sớm nhận thấy rằng: “toàn bộ tổ chức tư duy của nền triết họcphương Tây, dựa trên chuẩn thức của Descartes đang đi vào ngõ cụt, dẫn đếnsự rạn vỡ đầy bế tắc của tri thức luận nhân loại. Cái chuẩn thức đó chia táchchủ thể (ego cogitans) với khách thể (res extenca), chia tách triếthọc và khoa học, chia tách người quan sát và đối tượng quan sát… Cái chuẩn thứcđó dẫn dắt nền triết học chỉ biết lạnh lùng tập trung toàn bộ năng lượng củamình hướng ra phía bên ngoài (hướng ngoại) mà mất hẳn sự xúc động, khôngcòn khả năng hướng vào đời sống tâm linh (hướng nội). Cho đến những nămtháng này, quy luật tiến hóa tổng thể của sự sống đã bắt nền triết học đó phảiđương đầu giải quyết những vấn đề vượt quá sức của mình. Một nền triết học đãcó công lao to lớn lay động, thức tỉnh loài người, trớ trêu thay lại rơi vàocái bẫy do chính nó đặt ra. Một cái bẫy được giăng mắc bởi tư duy đơn giản kiêungạo, chỉ có thể hòa giải, đối thoại, nhận biết được những mảnh vụn rời rạc củamột thế giới Hiện tại sống động, kỳ ảo, ào ạt đan dệt sự trật tự, minh bạch,sáng rõ lẫn sự hỗn độn, bất định, rối ren mơ hồ… Trần Đức Thảo là một người ViệtNamđược chọn, đã nhận được lời mách bảo thì thầm đầy minh triết của tổtiên, đã nhận được một nguồn năng lượng bí ẩn của vũ trụ để tổ chức lại tưduy của mình theo một phương cách tư duymới được gọi tên là tư duy phức hợp (pensée complexe). Ông đã bướcđầu cố gắng hòa giải triết học và khoa học. Ông đã khiêm nhường nghiêng mìnhtrước bí mật vô song, huy hoàng trên con đường vừa tự phá hủy vừa tự tổ chức củađời sống tâm linh và sự sống tổng thể vũ trụ” [CHÍNH, Nguyễn Đình (2007)].
II
5. Trong bối cảnh ấy, cuốn sách này ra đời nhưlà một trong những công việc cụ thể hướng tới việc tổ chức bộ máy và nguồn lựcđể tiến hành dịch thuật, hiệu đính lại bản dịch các tác phẩm của Giáo sư Trần ĐứcThảo, làm cơ sở xuất bản Tổng tập Trần Đức Thảo vào năm 2017, kỷ niệm100 năm ngày sinh của Giáo sư (26/9/1917 – 26/9/2017).
6. Cuốn sách này được chia làm ba phần chính,tương ứng với ba nội dung liên quan đến Giáo sư: 1) Di cảo, 2) Khảoluận, 3) Kỷ niệm. Trong đó:
– Phần 1)Di cảo: Giới thiệu bản Hồi ký Triết học và một số bài nghiên cứu,báo cáo khoa học tiêu biểu của Giáo sư Trần Đức Thảo, trong đó phần lớnlà các tài liệu được công bố lần đầu tiên, hoặc các tài liệu được tác giả sửachữa, bổ sung sau khi đã công bố. Các di cảo này gồm ba nội dung lớn: một là,tiểu sử, lý lịch và báo cáo công tác của Giáo sư Trần Đức Thảo; hai là,các bài nghiên cứu, bài giảng và báo cáo khoa học của Giáo sư về các vấn đề lớncủa hiện tượng luận, triết học mác-xít và các nghiên cứu liên ngành của Giáo sưvề nguồn gốc của tiếng nói và ý thức; ba là, các bài viết của Giáo sư vềlịch sử nhân loại và lịch sử dân tộc.
– Phần 2)Khảo luận: Tập hợp các bài viết, hoặc toàn diện, hoặc liên quan đến mộthoặc một số nội dung về các luận điểm triết học của Trần Đức Thảo. Phần này baogồm bốn nội dung chính: một là, các bài giới thiệu tổng quan về triết họcTrần Đức Thảo; hai là, các bài giới thiệu về những đóng góp lớn của Giáosư trong các nghiên cứu về hiện tượng luận và chủ nghĩa duy vật biện chứng; balà, các bài giới thiệu những nghiên cứu của Giáo sư về nguồn gốc của tiếngnói và ý thức; bốn là, các bài giới thiệu hai nghiên cứu đặc biệt quantrọng trong những năm cuối đời của Giáo sư tại Paris: Những nghiên cứu vềcác mối liên hệ biện chứng, và Sự logic của thời Hiện tại sống động.
– Phần 3)Kỷ niệm: Tập hợp các bài viết liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp và kỷ niệmvề Giáo sư Trần Đức Thảo từ khi ông qua đời đến nay, và các bài tường thuật mộtcuộc tọa đàm (tại Hà Nội năm 2010), và hai cuộc hội thảo (tại Paris năm 2012, tạiHà Nội năm 2013) về Giáo sư Trần Đức Thảo, để khẳng định: Triết học Trần Đức Thảolà Triết học của tương lai.
– Cuốnsách còn có phần Vĩ thanh, gồm bài trường ca “Công án Giọt nước” của nhàthơ Anh Vũ, như một nốt lặng để tạm khép lại tập sách này và tạo cảm hứng chocác nghiên cứu mới về Trần Đức Thảo trong tương lai.
7. Do thời gian có hạn, tôi chưa có điều kiệnxin phép các Tác giả và Dịch giả để sử dụng các bài viết, bài dịch trong cuốnsách này. Tôi xin trân trọng gửi lời tri ân tới các Tác giả và Dịch giả – nhữngngười đã thực sự góp phần làm nên cuốn sách này, đồng thời mong nhận được sự cảmthông của họ. Kính mời các tác giả, dịch giả hoặc người đại diện liên hệ vớiNhà xuất bản để chúng tôi có cơ hội thực hiện các nghĩa vụ và trách nhiệm liênquan đến quyền tác giả.
8. Ngoài ra, tôi xin mạn phép một số tác giả và dịch giả được chỉnh sửa mộtsố thuật ngữ và biên tập một số từ trong các bài nghiên cứu và bản dịch của họ được sử dụngtrong cuốn sách này, trên tinh thần:
– Hoặctham khảo các tác phẩm bằng tiếng Việt của Giáo sư, đặc biệt là bản Hồi kýTriết học (1989) và các báo cáo khoa học của Giáo sư (ví dụ: hiện tượngluận thay vì hiện tượng học; hiện tại sống động thay vì hiệnthực sống động; luận phân tâm thay vì phân tâm học; phức cảmŒdipe thay vì mặc cảm Œdipe,…), để phù hợp với nội dung của toàn bộcuốn sách.
– Hoặc đốichiếu với các thuật ngữ đã được sử dụng rộng rãi trong hơn tám thập kỷ của nềndịch thuật Việt Nam hiện đại (ví dụ: Hệ tư tưởng Đức, thay vì Ý thứchệ Đức), để phù hợp với tri thức chung của bạn đọc;
– Hoặcbiên tập lại lối nói cũ của miền Nam từ trước năm 1975 (ví dụ: xuất phátthay vì phát xuất), để phù hợp với ngôn ngữ chung.
– Phù hợpvới giai đoạn lịch sử hiện nay của nước ta.
Vềtrích nguồn tài liệu trong các bài, nếu các nguồn tài liệu đó trùng với nguồntrong sách này, thì các trích nguồn đó sẽ được tham chiếu với “Tài liệu tham khảo”ở cuối sách (tr. 1573-1599).
9. Tôi nhận thức sâu sắc và kỳ vọng rằng, nhữngbiên tập này sẽ tạo ra các tranh luận khách quan, trong sáng, học hỏi lẫn nhau,để chúng ta sớm có được hệ thống thuật ngữ tiếng Việt chuẩn trong triết học vàcác ngành khoa học xã hội – nhân văn. Tôi cũng thiết tha mong các bậccao minh chỉ giáo thêm, để chúng ta sớm có được một hệ thống thuật ngữ củaTrần Đức Thảo chuẩn mực, nhằm phục vụ công việc dịch thuật, nghiên cứu vàtruyền bá các tác phẩm của Giáo sư Trần Đức Thảo trong tương lai.
10. Trong quá trình sưu tầm và hệ thống hóa cáctác phẩm của Giáo sư Trần Đức Thảo, chúng ta còn thiếu hai văn bản quan trọng: mộtlà, luận án thạc sĩ của Giáo sư tại Trường Đại học Sư phạm phố d’Ulm vàonăm 1943; hai là, bản tốc ký cuộc trao đổi triết học nổi tiếng giữa Giáosư với nhà triết học hiện sinh Jean–Paul Sartre. Hi vọng một ngày nào đó, với sựđóng góp của đông đảo bạn đọc gần xa, hai văn bản này (và có thể là những bảnthảo, thư từ, bút tích, ảnh tư liệu… khác của Giáo sư) sẽ được bổ sung vào Thưkhố Trần Đức Thảo (Archives de Trân Duc Thao), làm cơ sở để xuất bản Tổng tập Trần Đức Thảo trong tương lai
III
11. Cuốn sách này được hình thành và hoàn thiện trong một thời gian hơn 12năm (hơn một Kỷ), được khởi đầu từ một lời đề tặng sách. Đây là một chặng đườngdài, giống như một chuyến “hành hương”, với rất nhiều cơ duyên, hạnh ngộ và nhữngngẫu nhiên kỳ lạ của số phận:
– Năm2000, anh trai tôi là Nguyễn An N
