Trong dòng chảy phê bình nghệ thuật tại Việt Nam vốn thường nặng tính lịch sử hay lý luận tiếp nhận, sự xuất hiện của “Triết học nghệ thuật” (R.G. Collingwood) mang đến một làn gió mới. Cuốn sách không xem nghệ thuật là “thứ phụ gia” cho đời sống, mà khẳng định đó là hoạt động nguyên thủy nhất của tinh thần con người.
Nghệ thuật chính là hành vi tưởng tượng thuần túy
Nguyên lý duy nhất chi phối toàn bộ hệ thống mỹ học của Collingwood là: Nghệ thuật là hành vi tưởng tượng thuần túy. Đối với ông, nghệ thuật không nằm ở bức tranh treo tường, bản nhạc in trên giấy hay kỹ thuật điêu luyện của đôi tay. Nó là hành vi tinh thần đặc thù diễn ra trong đầu người sáng tạo và người thưởng ngoạn.
Ông phân biệt rõ: nếu nhận thức tạo ra đối tượng hiện thực tồn tại độc lập, thì tưởng tượng tạo ra đối tượng chỉ tồn tại trong và nhờ chính hành vi ấy. Nghệ thuật dửng dưng trước câu hỏi “có thật hay không” của khoa học hay lịch sử; nó chỉ quan tâm đến sự thống nhất và mạch lạc của trí tưởng tượng.
Hoạt động nguyên thủy nhất của tinh thần
Collingwood bác bỏ quan niệm duy mỹ xem nghệ thuật là hoạt động cao cấp, quý tộc. Ngược lại, ông khẳng định nghệ thuật là nền tảng sơ khai nhất. Tưởng tượng là điều kiện tiên quyết cho mọi hoạt động khác: để khẳng định một mệnh đề khoa học hay triết học, trước hết ta phải “tưởng tượng” ra nó. Vì thế, trẻ em và người nguyên thủy – những người sống trọn vẹn trong tưởng tượng – chính là những nghệ sĩ thuần khiết nhất.
Định nghĩa lại cái đẹp: Sự thống nhất nội tại
Bác bỏ các mô hình mỹ học khách quan (coi cái đẹp là thuộc tính sự vật) hay mỹ học chủ thể (coi cái đẹp là khoái cảm thẩm mỹ), Collingwood xác lập: Cái đẹp chính là hình thức mạch lạc nội tại của hoạt động tưởng tượng.
- Một bức tranh không đẹp tự thân; nó chỉ đẹp khi ta tưởng tượng nó một cách trọn vẹn.
- Cái đẹp không nằm ở cảm giác dễ chịu hay sở thích cá nhân, vì khoái cảm chỉ là hệ quả thứ cấp.
- Nghệ thuật cũng không phải là việc biểu đạt những cảm giác có sẵn, mà là quá trình “tự ý thức hóa” cảm xúc thông qua tưởng tượng.
Tính đơn tử và sự độc lập của nghệ thuật
Mỗi tác phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín (đơn tử – monad), hoạt động độc lập và tự đủ trong cấu trúc của nó. Do đó, nghệ thuật không có khái niệm “tiến bộ” biện chứng; một bức tranh hang động 30.000 năm tuổi vẫn có giá trị thẩm mỹ ngang bằng với tác phẩm của Picasso.
Một dự án triết học về con người
Triết học nghệ thuật của Collingwood không phải là cuộc khảo sát ngoại tại mà là sự phản tư nội tại. Ông yêu cầu nhà triết học nghệ thuật phải hội đủ hai điều kiện: vừa được rèn luyện trong tư duy triết học, vừa phải trực tiếp thực hành nghệ thuật (biết vẽ, biết sáng tác) để có chất liệu thực tế cho sự phản tư.
Cuốn sách là lời mời gọi độc giả quay về với nội tâm, để chạm đến bản chất thực sự của nghệ thuật như một hình thức biểu hiện nguyên thủy nhất của đời sống tinh thần mà chúng ta đang trực tiếp sống qua.
THÔNG TIN TÁC GIẢ & TÁC PHẨM
- Tác giả: R. G. Collingwood (1889–1943) – Giáo sư Siêu hình học tại Oxford, triết gia nhân văn tầm cỡ thế kỷ XX.
- Dịch giả: Đinh Hồng Phúc.
- Thông số: 176 trang, khổ 14.5×20.5cm.
- NXB: Phụ nữ Việt Nam phát hành tháng 12/2025.
- Giá bìa: 145.000 VNĐ.
Nguồn: NXB Phụ nữ
