THÂN PHẬN… SÁCH

Nhà xuất bản – xét cho cùng, cũng vẫn là đơn vị kinh doanh. Một dự án nếu không hiệu quả (ở đây là hiệu quả về mặt thị trường) thì nó sẽ phải được xem xét lại. Nó có thể phải dừng, cho những dự án mới, hiệu quả hơn, tức là thỏa mãn cả hai yếu tố: sách hay và bán chạy. Nhưng có phải lúc nào các cuốn sách hay, bổ ích, đều bán chạy đâu?

Câu chuyện một tủ sách

Tủ sách “Cánh cửa mở rộng” của NXB Trẻ ra mắt ngày 11.11.2011 – với sự hiện diện của Giáo sư Ngô Bảo Châu, ngay lập tức thu hút được sự quan tâm của giới báo chí truyền thông cũng như đông đảo công chúng. Cái tên tủ sách “Cánh cửa mở rộng” cũng hứa hẹn những cuốn sách hay, bổ ích sẽ được ra mắt độc giả Việt Nam.

Theo đại diện Nxb Trẻ trong buổi ra mắt tủ sách, “Cánh cửa mở rộng” mong muốn giới thiệu các sách văn học, khoa học xã hội – kinh tế và khoa học tự nhiên hữu ích của thế giới và Việt Nam cho độc giả Việt Nam, nhất là độc giả trẻ. Mục đích xa hơn của tủ sách là thúc đẩy tinh thần hiếu học, coi trọng tri thức và các giá trị sống trong các thế hệ người Việt  Nam. Tủ sách “Cánh cửa mở rộng” sẽ tập trung 80% cho các sách có khả năng tiếp cận đông đảo người đọc và 20% cho các sách có tính chuyên sâu. Mục tiêu của tủ sách này là trong thời gian 2 năm đầu sẽ phát hành 10 đầu sách, mục tiêu trong vòng 5 năm sẽ có từ 30 đến 50 đầu sách.

Đến nay, sau hai năm hoạt động, tủ sách “Cánh cửa mở rộng” của Nxb Trẻ đã giới thiệu được 17 đầu sách với không ít những khó khăn, thách thức trong quá trình thực hiện.

Nhìn lại gần nửa chặng đường đã qua, câu chuyện của tủ sách nói riêng và của sách nói chung khiến chúng ta phải ngẫm ngợi.

Những dự đoán sáng lạn

Xét trên nhiều khía cạnh, tủ sách “Cánh cửa mở rộng” của Nxb Trẻ đang nắm giữ nhiều ưu thế để đến với độc giả. Ưu thế đầu tiên đó chính là tên tuổi của nhà toán học-Giáo sư Ngô Bảo Châu – người đề xuất ý tưởng, và đồng hành với tủ sách cho đến thời điểm này, trong tư cách đồng chủ biên (cùng với nhà văn Phan Việt). Trong tư cách chủ biên, Giáo sư Ngô Bảo Châu và nhà văn Phan Việt sẽ lựa chọn, đề xuất những cuốn sách có giá trị, phù hợp với tiêu chí của tủ sách để Nxb Trẻ cân nhắc xuất bản.

Sau sự kiện nhận giải Fields, Ngô Bảo Châu đã trở thành thần tượng của không chỉ giới trẻ. Sự hiện diện của anh ở các sự kiện luôn được mọi người chào đón nồng nhiệt. Không chỉ là một nhà toán học, Ngô Bảo Châu còn tham gia viết sách. “Ai và Ky ở xứ sở những con số tàng hình” do Ngô Bảo Châu và người bạn Nguyễn Phương Văn cùng “song kiếm hợp bích” xuất bản tháng 3 năm 2012. Chỉ trong vòng 4 tháng, sau khi ra mắt, sách đã được tái bản tới bốn lần với lượng sách bán ra lên tới hàng chục nghìn bản. Bởi vậy, việc đồng hành của Giáo sự Ngô Bảo Châu với tủ sách “Cánh cửa mở rộng” được dự đoán là chắc chắn là sẽ thu hút được sự quan tâm của độc giả. Có người đùa vui rằng, chỉ cần thấy tên Ngô Bảo Châu đứng trên bìa sách, sách ấy lập tức bán chạy.

Ưu thế thứ hai của tủ sách “Cánh cửa mở rộng” – đó là tủ sách được Nxb Trẻ đầu tư, và chịu trách nhiệm xuất bản. Trong thị trường xuất bản hiện nay, với rất nhiều nhà xuất bản và hàng loạt các công ty tư nhân hoạt động trong lĩnh vực in ấn, truyền thông ra đời, với không ít điều tiếng thì cho đến nay Nxb Trẻ vẫn là một “địa chỉ đỏ”, được độc giả tin cậy, tìm đến.

Ưu thế thư ba của  tủ sách “Cánh cửa mở rộng” đó là việc xác định đối tượng khách hàng chính là độc giả trẻ – một lực lượng đông đảo, ham đọc. Bên cạnh đó, tính nhân văn, mong muốn “thúc đẩy tinh thần hiếu học, coi trọng tri thức và các giá trị sống trong các thế hệ người Việt  Nam” của tủ sách, đã thể hiện cam kết về mặt chất lượng, cũng như sự cần thiết của những đầu sách được giới thiệu. Vì thế, đây cũng là yếu tố thu hút độc giả tìm mua sách thuộc tủ sách “Cánh cửa mở rộng”.

Với những ưu thế quan trọng như trên, tủ sách “Cánh cửa mở rộng” được dự đoán sẽ được độc giả đón nhận nồng nhiệt.

Nhưng mọi chuyện không hoàn toàn như mong đợi.

và thực tế…

Các sách thuộc tủ sách “Cánh cửa mở rộng” được in số lượng ban đầu khá khiêm tốn: 2000 bản. Cũng có những đầu sách sau đó được tái bản, nhưng con số không nhiều, và các đầu sách này không tạo thành hiện tượng best seller.

Ba đầu sách mới đây nhất của tủ sách, vừa được ra mắt là Khởi sinh của cô độc – Paul Auster; Núi thần – Thomas Mann; Tất cả chúng ta đều là cá – Neil Shubin. Buổi ra mắt được tổ chức trang trọng, đông đảo người yêu sách, quan tâm đến sách đã về dự kín hội trường thư viện Hà Nội. Tình yêu sách, những giá trị của sách được chia sẻ cởi mở. Thế nhưng, số phận những cuốn sách trên thị trường cũng là điều mà Nxb cũng như hai thành viên chủ biên của tủ sách còn phải băn khoăn. Đơn giản là: việc đầu tư cho một cuốn sách thì lớn, sách in ấn công phu, nhưng không hẳn độc giả đã đón nhận. Và như vậy đồng nghĩa với việc hiệu quả về mặt thị trường của cuốn sách không đạt được. Ví như bộ tiểu thuyết Núi thần của Thomas Mann (tác giả đoạt giải Nobel văn chương năm 1929), gồm hai cuốn, mỗi cuốn dày tới cả nghìn trang in, giá sách khá cao (tập 1 có giá 199.000 đồng), liệu ai sẽ bỏ tiền ra mua đây? Chính lý do này khiến cho cuốn sách suýt nữa thì không thể ra mắt. Và đến nay cũng chỉ mới tập 1 của bộ tiểu thuyết được ra mắt, trong nỗi thấp thỏm của những người làm sách: nhỡ độc giả đọc xong tập 1 không thích, sẽ không mua tập 2 nữa thì sao?

Rõ ràng, những cuốn sách có giá trị, đáng đọc, không phải lúc nào cũng được bạn đọc tìm đến. Nhiều lý do được nại ra: sách khó đọc, kén độc giả; sách hơi mang tính chuyên ngành nên chỉ ai liên quan đến lĩnh vực/ ngành nghề đó mới hiểu được, vì thế tính phổ cập của sách khó được rộng rãi.

Trong 3 đầu sách thuộc tủ sách “Cánh cửa mở rộng” vừa ra mắt, thì  Núi thần bị coi là “nặng nề, khó đọc”; Tất cả chúng ta đều là cá bị coi là “quá chuyên biệt”. Đây là một cuốn sách sinh học nói về sự tiến hóa của cơ thể người. Qua nghiên cứu hóa thạch và ADN của các loại sinh vật nguyên thủy, tác giả cho thấy sự tương đồng về mặt cấu tạo cơ thể giữa người với các loại sinh vật khác, từ cá cho đến giun và thậm chí vi khuẩn. Dù được giới thiệu là: “Qua cuốn sách, sinh học và cổ sinh học trở nên gần gũi, cuốn hút các độc giả trẻ” – nhưng chắc chắn không phải độc giả trẻ nào cũng sẵn sàng đón nhận nó.

Một trường hợp khác cũng được nhắc đến đó là cuốn Thợ cơ khí toán học (Mark Levi). Được quảng cáo: “Quyển sách này sẽ lôi cuốn bất cứ ai muốn tìm hiểu về hình học hay cơ học hoặc những ai không tìm thấy hứng thú với toán học bởi vì họ cho rằng nó quá khô khan hay nhàm chán. Quyển sách này sẽ giúp bạn tìm ra những cách mới để chứng minh các định luật toán học quen thuộc thông thường qua  trực giác cơ học hay vật lý của mình”. Tuy thế, cũng có thể nhìn ngay thấy rằng hình học hay cơ học mà cuốn sách đề cập đến quá chuyên biệt, và thậm chí là “khó nhằn” với số đông bạn đọc. Vì thế, dù mỗi cuốn cũng chỉ khiêm tốn với 2000 bản in, nhưng phía nhà xuất bản cũng khó tránh khỏi nỗi lo sách… ế!

Khi được hỏi về những băn khoăn của nhóm biên soạn trước yếu tố thị trường, nhà văn Phan Việt chia sẻ: “Chúng tôi có nghĩ đến vì một tủ sách ít nhất phải tự nuôi sống được nó thì mới duy trì được lâu dài. Vả lại thành công thương mại cũng là bằng chứng về chất lượng của tủ sách, nó sẽ khích lệ nhóm làm sách. Bản thân tôi là người viết sách, nói gì đi nữa thì mình cũng vẫn nhìn số lượng sách bán như một chỉ dấu, ít nhất là cho việc mình tiếp cận độc giả của mình tới đâu”.

Mong muốn là vậy, nhưng hiệu ứng từ phía độc giả vẫn khiến người làm sách phải nín thở, chờ đợi.

Sách khi nào hết lận đận?

Dù Núi thần của Thomas Mann – sau rất nhiều đắn đo, cân nhắc, đã được ra mắt độc giả. Dù giám đốc Nxb Trẻ Nguyễn Minh Nhựt đã khẳng định sự lựa chọn của Nxb là: “nếu phải chọn một trong hai thì chúng tôi sẽ chọn tiêu chí hay vì tìm kiếm giải pháp bán hàng dễ hơn tìm được sách hay”; thì vẫn còn nguyên đấy một nguy cơ: sách xuất bản thì hay nhưng bán không chạy, thậm chí phải bù lỗ thì tương lai của tủ sách sẽ đi đâu, về đâu?

Nhà xuất bản – xét cho cùng, cũng vẫn là đơn vị kinh doanh. Một dự án nếu không hiệu quả (ở đây là hiệu quả về mặt thị trường) thì nó sẽ phải được xem xét lại. Nó có thể phải dừng, cho những dự án mới, hiệu quả hơn, tức là thỏa mãn cả hai yếu tố: sách hay và bán chạy. Nhưng có phải lúc nào các cuốn sách hay, bổ ích, đều bán chạy đâu?

Đó cũng là tình trạng bộ sách “Nhà văn của chúng em” do Nxb Kim đồng ấn hành gặp phải. Hay mới đây là tủ sách văn học 8X của Nxb Văn hóa – Văn nghệ. Và còn nhiều những tủ sách “hay, bổ ích” khác được các Nxb gây dựng lên, nhưng rồi phải chịu cảnh long đong, lận đận. 

Mục đích, ý nghĩa tốt đẹp của những tủ sách này là điều không thể phủ nhận. Chỉ có điều, tại sao sách hay vẫn bị thờ ơ? Mục đích tốt đẹp của tủ sách không được sự cộng hưởng từ độc giả? Thân phận của sách khi nào hết lận đận?

Mọt Sách
Nguồn: Văn nghệ Trẻ