Dòng văn viết về nạn Diệt chủng của Đức Quốc xã dĩ nhiên không hiếm, vì có thể nói đây là một trong những sự kiện phi nhân nhất trong lịch sử loài người. Từ những áng văn mô tả một cách chân thật những gì xảy ra trong Trại Lò hơi, cho đến những tác phẩm giả tưởng đặt giả thiết nếu các chính sách Hitler thành sự thật… thì những tưởng không còn gì mới để khai thác. Thế nhưng như một tấm vải sặc sỡ của sự thật, những tác phẩm như Tiền từ Hitler hay Trái tim mù lòa đã khai thác được những góc nhìn thú vị, góp vào cho dòng văn chương này một hơi thở mới.
Cùng đoạt giải sách hay của Đức và Séc năm 2007, hai tác phẩm này có thể nói đã khai thác được những đề tài thú vị, mà trước đó rất ít tác giả để ý thấy. Nếu Radka Denemarkova nhấn sâu vào những thương tổn của nạn nhân sau kì hậu chiến khi trở về nhà và không còn gì như cũ; thì Julia Franck lại làm một khảo sát về tính nữ vừa nghiêm chỉnh lại rất công phu, giữa hai cuộc Đại chiến Thế giới. Nếu từng đọc qua Bí ẩn nữ tính của Betty Friedman chắc hẳn độc giả sẽ thấy cuốn sách của Julia Franck như phiên bản tiểu thuyết hóa của cuốn non-fic ấy, lồng lộng và sâu sắc.
Tiền từ Hitler kể về Gita – cô gái 16 tuổi người Séc đã phải trải qua những biến động lịch sử cùng gia đình mình, khi bị Đức quốc xã bắt vì là người Do Thái; đến khi thoát về lại Séc, thì lại bị quy là thành phần của Đức Quốc xã. Bị hành hạ thậm chí gần như bị giết chết, được sự giúp đỡ của nhiều người tốt, cô về lại Praha, để 60 năm sau xuất hiện trở lại với nhân dáng là một bà già, để trả lại sự trong sạch cho cha mình, không muốn lấy lại gia sản mà điều duy nhất bà cần là một bức tượng cho cha mình. Thế nhưng, những người dân ở Puklice lúc này là hậu duệ của chính những người từng hành hạ bà – không đồng ý với điều đó, và vu khống rằng bà muốn lấy lại tài sản cũng như mảnh đất nơi họ đang ở. Cuối truyện, Gita già lão khép lại một câu “Cuộc đời là chuyến đi điên loạn trên chính chiếc đu quay ấy. Rốt cuộc, thực ra, đó cũng là tiền từ Hitler” như ám chỉ tội ác vẫn còn đó, con người là giống loại tị hiềm và bị chia rẻ từ trong bản chất.
Còn với Trái tim mù lòa, bám theo nhân vật Helene từ thủa ấu thời cho đến trưởng thành, Julia Franck đã khắc họa được hình tượng người phụ nữ nằm giữa hai cuộc thế chiến. Từ một người bị từ chối được giáo dục như bao trẻ em gái khác, giờ đây khi có cơ hội được đến Berlin để học Y và hòa vào xã hội tiến bộ, Helene đã không bỏ qua cơ hội này. Lấy Wilhelm – một kĩ sư phục vụ cho chính quyền Quốc trưởng – để rồi bị y bỏ rơi vì không còn trong trắng, Trái tim mù lòa là bản cáo trạng về tình trạng yếm thế của phụ nữ, cũng như những gì mà họ phải chịu trong một thời kỳ đảo điên. * Nói về điểm mới, cả hai tác phẩm trên đều hướng về những đối tượng rất ít được nhắc đến trong dòng văn chiến tranh, là phụ nữ và những người dễ tổn thương. Trong các tiểu thuyết phản chiến, dễ thấy được sự xuất hiện của hình tượng một người anh hùng đứng lên khởi nghĩa, vùng lên đấu tranh, hoặc khôn ngoan hơn là nằm yên chờ thời. Do đó ít khi ta thấy phụ nữ giữ vị trí trung tâm và được khắc họa. Phụ nữ trong các tác phẩm này cũng thường gắn liền với những khó khăn và bất hạnh của thời đoạn; cho nên Trái tim mù lòa với những mô tả sâu sắc về hình tượng phụ nữ Đức khi Liên Xô bắt đầu bao vây, là một hướng đi mới mẻ.
Cũng như thế, Tiền từ Hitler là nỗ lực cho thấy những tổn thương thời kì hậu chiến. Đó là tâm lý, khi lần đầu Gita về lại Puklice, nhưng cũng là liên tục những lần sau đó khi bà hồi tưởng những gì mình đã chịu đựng. Ba trục Đức-Séc-Do thái được Radka Denemarkova dựng lên có phần nhạy cảm, nhưng cần thiết cho những ai cho biết về vấn đề này. Cũng như Natascha Wodin viết nên Người đến từ Mariupol để cho thấy có tồn tại những người Ukraine bị bắt ép đi cưỡng bức lao động, nỗ lực của Radka Denemarkova là vô cùng cần thiết.
Về nghệ thuật viết, Radka Denemarkova mang đến một sự mới lạ khi dùng chính sự thô thiển và táo bạo của ngôn ngữ để khắc họa nỗi đau mà nhân vật gặp phải. Từ ngữ và những hình tượng ẩn dụ hay tưởng tượng của bà chứa đầy sức mạnh và có phần bạo lực, thế nhưng thông qua đó, người đọc hiểu được, cảm được những gì đang chảy trong máu cuốn sách, mà có thể những thế hệ chưa tham chiến không thể hiểu được. Hình tượng “ăn tươi nuốt sống” hậu duệ của những thế hệ từng hành hạ bà, hay quy nó thành trận đấu quyền anh; hay chứng kiến những con lợn lớn sục sạo ăn cả con non của mình… là những liên tưởng độc đáo nhưng không kém sức nặng cũng như thể hiện được hết những gì tình cảm dồn nén.
Còn với Julia Franck, bằng giọng văn điềm tĩnh và dịu dàng như một khúc sông, qua gần 400 trang sách, cả một thế hệ người vợ – người mẹ được hiện lên, từ một đứa bé với đầy ước mơ, cho đến bị ngăn cản, trước những thách thức cũng như trò chơi xã hội xô bồ. Franck không chỉ tập trung vào riêng Helene, mà đó còn là mẹ cô – người đàn bà sống mà như đã chết khi sinh ra 4 người con trai chết yểu; hay chị cô, Martha – một người nỗ lực tìm lại bản sắc qua tình yêu “lệch chuẩn” với Leontine hay morphine, các buổi tiệc chìm đắm… Ở đây, tác phẩm này như bao trọn hết cả thời kì đó, với nhiều góc nhìn thú vị cũng như khái quát một cách toàn diện được một thời kì. Cả hai nhân vật Helene và Gita đều mang đến cho độc giả một tính nữ dịu dàng, nhưng cùng với đó là những khó khăn trong bước đường trưởng thành của họ. Nếu Helene được đặt trong bối cảnh trưởng giả của một nước Đức hùng mạnh nhưng vẫn luôn bị kềm nén trong việc làm vợ làm mẹ; thì với Gita đó là chiến tranh, là bạo lực và trả thù. Những gì Gita trải qua có thể khiến cho người đọc sởn hết da gà, nhưng đó là những gì thật nhất, rõ nhất và cũng hùng hồn nhất cho thời đại mà giá trị con người xuống thấp nhất. Cùng nói về lòng tham quyền lực và những mưu mô đớn hèn để giành được điều đó, Franck quy Helene về trong bản chất gia đình, với Carl – người yêu cô hết mực nhưng yếm thế, và Wilhelm – anh chàng yêu cô say đắm, nhưng chỉ là lớp vỏ ngoài. Trong cả hai trường hợp, người đàn ông mà Franck khắc họa đều giữ cho mình một vị trí tối thượng để nhìn người phụ nữ của mình. Và họ, cũng như Gita, không thể làm gì khác là chấp nhận số phận, hướng tới tương lai, biết buông tha những gì không thể giữ cũng như chờ đợi. Vì đó là thứ sau cùng họ có thể làm, một cách chủ động hướng về tương lai. * Với hai tác phẩm đoạt giải sách Đức cũng như Magnesia Litera – giải thưởng văn chương danh giá nhất của Séc; nhà văn Radka Denemarkova và Julia Franck đã mang đến người đọc một góc rất riêng về những thân phận lạc loài, từ đó làm dày thêm bức tranh tái hiện lịch sử của một thời đoạn không thể nào quên. Với hai tác phẩm đoạt giải sách Đức cũng như Magnesia Litera – giải thưởng văn chương danh giá nhất của Séc; nhà văn Radka Denemarkova và Julia Franck đã mang đến người đọc một góc rất riêng về những thân phận lạc loài, từ đó làm dày thêm bức tranh tái hiện lịch sử của một thời đoạn không thể nào quên. Kịch tích, độc đáo và đầy riêng biệt. Hai tác phẩm hay và giàu cảm xúc.
Bài Ngô Minh
Nguồn: NXB Phụ Nữ
