Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa

KHỞI ĐẦU VÀ ĐI TIẾP    
                                    
Công trình Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa của tác giả Đỗ Thị Ngọc Chi tuy không phải là công trình đầu tiên nghiên cứu về sự nghiệp của nhà văn/nhà báo Vũ Bằng, nhưng là công trình sớm nhất nghiên cứu về đối tượng này dưới góc nhìn văn hóa.

Tiếp cận đối tượng nghiên cứu là văn chương theo hướng văn hóa (cũng có thể gọi cách khác: nghiên cứuvăn hóa học văn học) thực chất là một cách nói chưa có một nội hàm thật xác định và ổn định. Lý do nằm ở chỗ: bản thân từ “văn hóa” là một khái niệm rất rộng và có nhiều cách hiểu khác nhau với những độ chênh khác nhau; đã vậy, khi đem ứng chiếu vào văn học – lĩnh vực của nghệ thuật ngôn từ – lại càng có “độ mờ” nhất định. Tuy nhiên, trong nghiên cứu văn học Việt Nam những năm gần đây, qua một số công trình nghiên cứu trực tiếp theo hướng này, đã thấy hiện lên dáng dấp một khung sườn nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa (Từ cái nhìn văn hóa, Hồ Xuân Hương-hoài niệm phồn thực của Đỗ Lai Thúy; Văn học trung đại Việt Nam d­ưới góc nhìn văn hoá của Trần Nho Thìn; Giải mã văn học từ mã văn hóa của Trần Lê Bảo…). Mỗi tác giả, trên tinh thần chung, căn cứ vào đối tượng nghiên cứu cụ thể của mình, đã phải tiến hành xây dựng một bộ khái niệm công cụ phù hợp và hiệu quả để khám phá đối tượng. Trên thực tế, các công trình nghiên cứu này, bằng những cách khác nhau đã đạt được những kết quả rất đáng ghi nhận.

Ở công trình Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa, tương tự như trên, người nghiên cứu cũng đã đưa ra một khung lập luận và những khái niệm then chốt để nghiên cứu văn chương Vũ Bằng. Bắt đầu đi từ việc giải quyết mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, khẳng định văn chương Vũ Bằng chính là một hiện tượng văn hóa, công trình tiến tới nhận diện và phân tích hai tiêu điểm “văn hóa văn chương” quan trọng trong sáng tạo Vũ Bằng: 1, các giá trị văn hóa nhìn từ chủ thể tác giả và từ khách thể hình tượng; và 2, các biểu tượng văn hóa và ngôn ngữ văn chương. Với cách làm này, công trình không chỉ nhận diện, miêu tả các biểu hiện văn hóa trong văn chương Vũ Bằng, mà còn tiến hành cắt nghĩa các biểu hiện ấy, tức là trả lời câu hỏi do đâu mà có chúng.

Như chúng ta đã biết, Vũ Bằng là nhà văn có một số phận đặc biệt trong cả hai tư cách: đời tư lẫn công dân. Lại biết, những cái viết của Vũ Bằng hết sức bề bộn gồm cả văn chương/báo chí lẫn những thứ sách khác, cả sáng tác lẫn dịch thuật; riêng trong văn chương cũng bề bộn cả về số lượng lẫn thể loại. Một câu hỏi tự nhiên được đặt ra: vậy thì cái gì làm nên sợi dây xuyên suốt, có thể kết nối những thứ đó làm thành một sự thống nhất nội tại? Câu trả lời tìm thấy ở chỗ: hóa ra cái tinh thần văn hóa, vâng, chỉ có thể gọi là tinh thần văn hóa, chính là sợi dây kết nối, làm nên sự thống nhất, cùng vẻ đẹp và tầm vóc sáng tạo Vũ Bằng. Vẻ đẹp văn hóa chỉ nằm trong những sản phẩm kết tinh. Rồi đây, có không ít cái viết của Vũ Bằng bị lãng quên, nhưng cũng không hiếm những cái viết thuộc về tinh hoa Vũ Bằng sẽ còn sống mãi. Phần tinh hoa ấy chính là kết tinh của văn hóa Việt, đồng thời đến lượt, nó cũng chính là vẻ đẹp của Văn hóa Việt. Đây là một tư tưởng khoa học xuyên suốt, nhất quán, được phát lộ từ chính công trình Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa, làm nên ý nghĩa và vẻ đẹp của công trình.

Ngày hôm nay, hướng nghiên cứu tiếp cận văn hóa văn học đang được mở rộng với những hướng tìm tòi khác nhau. Không bằng lòng với cách chỉ nhận diện và miêu tả các biểu hiện văn hóa, có người nhấn mạnh vào việc cắt nghĩa cơ sở xã hội và triết mỹ của các biểu hiện văn hóa; có người lại lấy trọng tâm nắm bắt và giải mã cơ chế tạo sinh các biểu hiện văn hóa trong văn học. Ngó sang hướng nghiên cứu diễn ngôn chẳng hạn, các tác giả không dừng lại ở việc nghiên cứu phương diện ngôn ngữ của các văn bản nghệ thuật, mà đi truy tìm nghĩa và cơ chế kiến tạo nghĩa của nội dung/hình thức của các tác phẩm văn học từ bối cảnh văn hóa – xã hội, từ cơ sở triết mỹ trong truyền thống và hiện tại (được gọi bằng các thuật ngữ như trường tri thức, quyền lực chi phối, trung tâm/ngoại biên…). Như vậy, bản chất của vấn đề chính là nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hóa với một ánh sáng mới. Hướng nghiên cứu văn hóa học văn học đòi hỏi tư duy liên ngành rất mạnh.

Công trình nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Ngọc Chi được hoàn thành và phát triển từ luận án tiến sĩ cùng tên mà chị mới bảo vệ cuối năm 2013. Nếu xét đường dài của một người mang danh nghiên cứu khoa học, thì công trình này mới là sự khởi đầu. Nhưng với khả năng tư duy, sự nghiêm túc trong nghiên cứu, và cuối cùng là chất lượng công trình, người đọc tin rằng cây bút nghiên cứu trẻ này sẽ còn đi tiếp.

Tạp chí Văn ở Sài Gòn trước 1975 đã từng dự định làm hẳn một số chuyên đề về Vũ Bằng, đã có quảng cáo cho tạp chí này bằng một cái tên rất ấn tượng: Vũ Bằng – Giường tiên giời phạt chẳng cho nằm (không hiểu tại sao không xuất bản được). Tôi rất phục người nào đó đặt cái tên chuyên đề này. Vũ Bằng là như thế. Ngày trẻ học trường trung học Lycée Albert Sarraut danh giá, nếu nghe theo gia đình, lẽ ra sang Pháp học nghề bác sĩ, có thể sau này cuộc sống dễ phong lưu, yên ấm. Thế nhưng ông đã rất sớm bỏ học, ném đời mình vào cuộc viết và viết quần quật suốt đời. Tất cả nỗi vinh nhục từ đó mà ra cả.

Làm khoa học nghiêm túc đối với bất cứ ai cũng đều nhọc nhằn cả, nhưng đối với phụ nữ lại nhọc nhằn gấp bội. Với một người phụ nữ trẻ nghiên cứu văn chương như Đỗ Thị Ngọc Chi, mượn cách nói của Tạp chí Văn kể trên, tôi xin chúc bạn “giường tiên” Giời vẫn cho nằm mà vẫn có được những cái viết thật hay.