LŨNG ĐOẠN CÔNG NGHỆ
Tác giả: Neil Postman
Dịch giả: Nguyễn Quang Kính
Nxb Tri Thức phát hành năm 2026
- Tác giả
Neil Postman là một trong những nhà tư tưởng, phê bình văn hóa và truyền thông có ảnh hưởng sâu rộng nhất của Hoa Kỳ thế kỷ XX. Ông là giáo sư truyền thông học tại Đại học New York (NYU), đồng thời là người sáng lập và lãnh đạo lâu năm Chương trình Sinh thái học Truyền thông (Media Ecology) – một hướng nghiên cứu tiên phong khảo sát tác động sâu xa của công nghệ và phương tiện truyền thông đối với tư duy, ngôn ngữ, giáo dục và đời sống xã hội.
Một số tác phẩm nổi bật:
Chung cuộc của giáo dục (The End of Education), Nxb Tri thức,
2023 Lũng đoạn công nghệ (Technopoly), Nxb Tri thức, 2026
- Tác phẩm
Chúng ta sử dụng công nghệ hay công nghệ sử dụng chúng ta?
Một câu hỏi ngắn gọn và thâm thúy, vừa có giá trị cảnh báo cho các nhà hoạch định chính sách ở tầm quốc gia vừa cho mỗi cá nhân. Ở tầm quốc gia, chọn công nghệ nào để đầu tư phát triển? Còn đối với mỗi cá nhân? Có một câu chuyện gần gũi với hầu hết mọi người. Khi bạn sở hữu một cái điện thoại thông minh, vấn đề lập tức nảy sinh, bạn hay nó, ai chiếm dụng và tiêu phí quỹ thời gian của bạn? Câu hỏi cốt lõi được Technopoly đặt ra khiến cuốn sách trở nên đầy hứa hẹn.
Technopoly – một từ chưa có từ tiếng Việt cùng nội hàm. Xuyên suốt cuốn sách, Neil Postman giúp người đọc nhận rõ “technopoly” là trạng thái phát triển cao nhất của công nghệ. Đấy là ở Hoa Kỳ, nơi dẫn đầu về trình độ và quy mô phát triển của công nghệ. Ở đó, công nghệ mới đã tác động sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội, từ chỗ thể hiện vai trò quản lý xã hội – thông qua chế độ kỹ trị – dần dần công nghệ mới trở nên chuyên quyền độc đoán. Chính tên phụ của cuốn sách “Sự đầu hàng của văn hóa trước công nghệ” đã mô tả cô đọng mà đầy đủ sự lấn át âm thầm mà mạnh mẽ của công nghệ mới đối với tất cả những gì vốn được xem là giàn giáo của tòa lâu đài văn hóa như Neil Postman đã vài lần ẩn dụ.
Vậy mà, theo Neil Postman, xã hội Mỹ đến thời điểm ông viết tác phẩm này “chỉ có một nhận thức mờ nhạt và thậm chí ngu ngốc về nó”. Tại sao vậy? Ông lý giải “một phần vì nó không có tên”. Và ông đặt cho nó cái tên là “Technopoly”. Với tư cách người chuyển ngữ, tôi đã lưỡng lự, nên dịch “Technopoly” là độc quyền về công nghệ hay công nghệ độc quyền hay toàn trị công nghệ. Song, như những gì được mô tả trong tác phẩm này, càng đọc càng thấm dần, với vai trò độc quyền, công nghệ đã khống chế, chi phối, thao túng, kiểm soát hầu hết các mặt đời sống xã hội, tới cái ngưỡng có thể gọi là cách hành xử lũng đoạn đối với văn hóa. Vì vậy, để thể hiện nội hàm của thuật ngữ Technopoly, tôi dịch nó là Lũng đoạn công nghệ – với tư cách một trạng thái xã hội, một hệ thống các thiết chế hoặc thể chế tùy ngữ cảnh, tùy vai trò của nó trong câu văn.
Về nội dung cuốn sách, tôi sẽ không làm nhiệm vụ tóm tắt hoặc giới thiệu những gì tác giả viết. Tôi tin chắc rằng, với cấu trúc mạch lạc, tác phẩm này sẽ là cơ hội quý báu để bạn khám phá, đàm đạo, tranh luận với Neil Postman về tiến trình phát triển từ xa xưa cho đến bây giờ của công nghệ. Còn nếu cần giới thiệu về nội dung, thì trong bìa bọc ngoài cuốn sách do nhà xuất bản Alfred A. Knopf ấn hành, đã có sẵn những lời bình, mà tôi nghĩ, tốt nhất là cứ việc chuyển ngữ để bạn đọc tham khảo.
“Trong cuốn sách này, Neil Postman đưa ra những lập luận sáng suốt và thuyết phục nhất về hình thức và nội dung của văn hóa Mỹ. Ông thể hiện một thái độ lo lắng vì nhiều lý do về lịch sử và xã hội, Hoa Kỳ có nguy cơ trở thành một xã hội “Lũng đoạn công nghệ”, trong đó công nghệ thuộc mọi loại đều được trao chủ quyền đối với các thiết chế xã hội và đời sống quốc gia, và trở nên tự biện minh, tự tồn tại và có mặt khắp mọi nơi.
Neil Postman theo dõi quá trình chuyển động lịch sử của công nghệ từ chỗ là một hệ thống trợ giúp cho các truyền thống của một nền văn hóa đến việc cạnh tranh với các truyền thống, và cuối cùng là tạo ra một trật tự toàn trị không sử dụng đến truyền thống. Như ông đã chỉ ra, công nghệ xuất hiện một cách không thể cưỡng lại để xác định lại ý nghĩa của tôn giáo, của nghệ thuật, của gia đình, của chính trị, của lịch sử, của sự thật, của quyền riêng tư và của trí thông minh, sao cho các định nghĩa mới phù hợp với yêu cầu của tư duy mang tính công nghệ. Kết quả là, những cách sống và niềm tin vốn có để sẵn sàng thay thế trở nên vô hình và không còn phù hợp nữa, đồng thời khả năng của những tự sự khác có khả năng phục vụ cho việc tổ chức mục đích ở tầm quốc gia đều bị loại ra khỏi nhận thức.
Neil Postman xem xét những cách thức cụ thể mà công nghệ tàn phá mọi thứ, từ hoạt động y tế đến bộ máy quan liêu, từ chính trị đến tôn giáo – với sự cay nghiệt và hóm hỉnh đặc trưng – ông kịch liệt chống lại những tuyên bố sai lầm về “khoa học xã hội”, cũng như sự lật đổ các giá trị nhân đạo bởi các kỹ thuật lưu trữ, thu hồi và phổ biến thông tin sau khi đã bị làm cho hiểu sai lệch. Các công cụ và công nghệ chắc chắn là không thể thiếu đối với bất kỳ nền văn hóa nào; nhưng, ông lập luận, chúng ta phải hiểu và kiểm soát chúng, đặt chúng vào bối cảnh các mục tiêu lớn lao của con người, phù hợp các giá trị xã hội, ý định quốc gia của chúng ta. Ông nói rõ, trong chế độ Lũng đoạn công nghệ, cá nhân bị suy yếu và tự do bị biến dạng; trong một nền dân chủ thực sự, các yếu tố thiết yếu của kỹ năng kỹ thuật – được thể hiện một cách cơ bản nhất bằng ngôn ngữ và trong hệ thống giáo dục của chúng ta – có thể được sử dụng để củng cố và hỗ trợ tốt nhất những nỗ lực của con người”.
Qua những lời bình trên đây, có thể thấy cuốn sách này chứa đựng trong nó những lời cảnh báo về những gì có tính tiêu cực mà công nghệ đem lại cùng với những kết quả kỳ diệu mà con người được thụ hưởng trong quá trình phát triển của công nghệ. Những lời cảnh báo được Neil Postman rút ra từ thực tiễn Hoa Kỳ, nhưng không chỉ dành riêng cho người Mỹ. Với sự phát triển và thụ hưởng công nghệ mang tính toàn cầu, những gì ông chia sẻ trong tác phẩm này là có ích đối với cả chúng ta.
Nguồn: Ban Truyền Thông – Nhà xuất bản Tri thức
