TÂM LÝ HỌC ĐÁM ĐÔNG
Nằm trong số những trước tác kinh điển của thế giới và cũng là tác phẩm quan trọng nhất trong sự nghiệp khoa học đồ sộ trải rộng trên nhiều lĩnh vực của Gustave Le Bon, Tâm lý học đám đông vẫn luôn được quan tâm nghiên cứu, và đặc biệt, ngày càng tỏ rõ giá trị vượt thời gian của nó. Có lẽ thật khó khăn cho chúng ta, vào thời đại đã biết quá nhiều về dư luận và đám đông, kiên nhẫn lần theo từng dòng lập luận vừa đơn giản vừa sâu sắc của Le Bon. Nhưng nếu có thể làm thế, chúng ta sẽ nhận được một món quà vô giá của một trí tuệ hàng đầu châu Âu thủa ấy và có thể là cả bây giờ.
Gustave Le Bon vốn tốt nghiệp trường Y, lẽ ra chúng ta sẽ có một chàng bác sĩ trẻ và mất đi một nhà tư tưởng hàng đầu, nếu ông không đi khắp thế giới và chứng kiến những hiện tượng chính trị-xã hội bằng con mắt sắc sảo và tư duy chính xác của một nhà khoa học. Một trí thức tiêu biểu ở thời đó sẽ quan tâm đến chính trị xã hội như một lẽ tự nhiên, Le Bon cũng vậy, và cũng như mọi trí thức khác, ông sẽ quan tâm nhiều nhất đến chính lịch sử dân tộc mình, một lịch sử không chỉ quan trọng với nước Pháp mà cả với thế giới. Sau khi chứng kiến và tìm hiểu những biến cố lịch sử của các dân tộc trong suốt nhiều năm chu du khắp châu Âu, châu Á cho đến Bắc Phi, và qua quá trình nghiên cứu những biến cố chính trị trong nước – từ sự sụp đổ của chế độ quân chủ sau Cách mạng Pháp 1789 cho đến những biến cố mà từ đó những Đệ nhất, Đệ nhị Đế chế và các nền cộng hòa lần lượt nổi lên nắm quyền rồi sụp đổ – Le Bon nhận thấy chỉ có quyền lực của đám đông là ngày càng lớn mạnh và không gì đe dọa được: “Thời đại mà chúng ta đang sống chính là thời đại của đám đông.” Và đám đông – như một thực thể riêng biệt có tâm hồn và trí tuệ chính là đối tượng nghiên cứu của tác phẩm này.
Bắt đầu từ khẳng định rằng đám đông có một tâm hồn riêng, và “trong tâm hồn tập thể đó, năng lực trí tuệ của cá nhân – và từ đó dẫn đến cá tính của họ – sẽ mờ nhạt dần đi. Sự khác biệt bị nhấn chìm trong sự giống nhau và các đặc tính vô thức chiếm phần nổi trội”, Le Bon đã đi vào khai mở một lĩnh vực nghiên cứu mới mà lần theo những lập luận vừa đơn giản vừa sâu sắc của ông, những ảo tưởng dần sụp đổ và những sự thật được hé lộ. Ông chỉ ra rằng một người có học thức cũng chỉ có khả năng như một người thất học khi ở trong đám đông, rằng đám đông không thể có bất cứ ý kiến nào ngoài những ý kiến được đưa vào từ bên ngoài, thông qua ám thị và lây nhiễm, đám đông cũng đặc trưng bởi những tình cảm bốc đồng, thái quá, phiến diện, bất khoan dung và bảo thủ… Từ các đặc tính đó, ông đưa ra lời giải thích và viễn cảnh cho hàng loạt những hiện tượng chính trị, kinh tế, xã hội khác nhau, như tại sao điều luật bất công nhất trên thực tế lại có thể là tốt nhất đối với đám đông, quy luật tâm lý đằng sau các cuộc thảm sát hay những biến cố chính trị, sai lầm của nền giáo dục La-tinh, lời tiên tri về một chế độ độc tài ẩn dưới vẻ ngoài là một nền dân chủ được dựng lên từ lối giáo dục nhồi nhét thuộc lòng mà cuối cùng đã ứng nghiệm với Nam Mỹ, sự nhất trí của nhiều nhân chứng là một trong những bằng chứng tồi nhất mà người ta có thể viện dẫn để xác lập một sự kiện, sách lịch sử không đáng tin như thế nào, hay tại sao những thiết chế tồi tệ về mặt lý thuyết, chẳng hạn như tập trung hóa, lại cần thiết đối với một vài dân tộc và việc cố thay đổi nó sẽ dẫn đến hậu quả nguy hại ra sao… Có rất nhiều sự thật được gợi mở nếu ta thấu hiểu về tâm lý đám đông, như Le Bon khẳng định: “Kiến thức về ngành khoa học này soi rọi rất nhiều hiện tượng lịch sử và kinh tế, mà nếu thiếu nó những hiện tượng đó sẽ hoàn toàn không thể hiểu được.”
Nhưng cũng đúng như kết luận của Le Bon, đám đông thích những ảo tưởng hơn là sự thật. Thật khó chấp nhận được sự thật mà Le Bon đã chỉ ra, có lẽ cũng vì vậy mà lý thuyết của ông vẫn gây tranh cãi và chịu nhiều chỉ trích cho tới tận bây giờ – người ta cho rằng nó quá cực đoan, bi quan và không muốn tin vào đó. Người ta vẫn quyết liệt tranh đấu cho tự do, dân chủ bằng cách không ngừng đặt ra những điều luật quy định để đảm bảo quyền mà thực chất là giới hạn tự do của con người; nhiều nền giáo dục vẫn được dựng lên dựa trên ảo tưởng về việc “trí thông minh sẽ được phát triển nhờ việc học thuộc lòng”; những cuộc cải cách thể chế vẫn nổi lên ở khắp nơi; hay gần hơn, người ta vẫn tin rằng một sự kiện được nhiều người chứng kiến thì có tính xác thực cao… Điều này cũng không nằm ngoài dự liệu của Le Bon, ông đã nói rằng “chỉ có kinh nghiệm mới có thể thuyết phục đám đông từ bỏ ảo tưởng” – mà thường thì cái giá phải trả cho kinh nghiệm là quá đắt.
Tuy nhiên, đối với cá nhân, hiểu biết về tâm lý đám đông luôn tuyệt đối hiệu quả khi áp dụng vào thực tế và không có gì phải bàn cãi về tính đúng đắn của lý thuyết này. Ngay từ khi ra đời, Tâm lý học đám đông đã mê hoặc nhiều lãnh tụ vĩ đại hay đầy tai tiếng và góp phần không nhỏ trong thành công được ca ngợi hay tham vọng bá quyền gây căm phẫn của họ. Mustafa Kemal Ataturk, “như nhiều chính trị gia khác cùng thời, bị cuốn hút mạnh mẽ bởi lý thuyết về tâm lý học đám đông của Gustave Le Bon”, và “ông đã nghiên cứu kỹ tác phẩm của Le Bon trong suốt sự nghiệp của mình.” [Trích The young Ataturk: From Ottoman Soldier to Stateman of Turkey]. Theodore Roolsevelt và nhiều chính trị gia theo thuyết tiến bộ ở Mỹ cũng được cho là bị ảnh hưởng sâu sắc bởi lý thuyết này. Trên thực tế, trùm phát-xít Hitler và Mussolini cũng từng nghiên cứu và áp dụng những cách thức tác động tới đám đông mà Le Bon nêu ra. Và trong thời đại hiện nay, có thể thấy ngay rằng trong lĩnh vực quảng cáo truyền thông, vốn có quyền lực chi phối đám đông mạnh mẽ, những nhà quảng cáo, tuyên truyền xuất chúng luôn là những người am hiểu sâu sắc về tâm lý đám đông.
Người ta quan tâm tới Le Bon vì đám đông, còn Le Bon quan tâm đến những điều siêu vượt từ đám đông ấy: bản sắc dân tộc, số phận nền văn minh và những gã khổng lồ khủng khiếp – nhà nước hiện đại. Chỉ từ một nguyên tử cơ bản là đám đông, Le Bon đã lần theo và tổng kết lại vòng đời của một dân tộc, lý giải mối quan hệ giữa dân tộc – quốc gia – nền văn minh và cuối cùng đi đến một kết luận vượt thời gian rằng, “Khi lý tưởng dần tàn lụi, chủng tộc cũng ngày càng mất đi những yếu tố làm nên sự gắn kết, sự thống nhất và sức mạnh của nó… con người bị chia rẽ bởi quyền lợi và khát vọng của mình, họ không tự điều khiển được mình nữa, nên họ cần phải được dẫn dắt ngay cả trong những hành động nhỏ nhất, và nhà nước mở rộng tác động trên mọi lĩnh vực”, cho đến khi “Nhà nước trở thành một vị Chúa toàn năng.”
Cuối cùng thì tư tưởng từng là kinh điển cho những lãnh tụ giờ có thể đến với tất cả bạn đọc, đó là đặc tính bất biến của tri thức nhân loại. Đúng như Le Bon đã nói, tư tưởng lớn sẽ tự có đường vòng đến với quần chúng sau một thời gian dài. Với mong muốn mang đến một bản dịch tốt nhất có thể và qua quá trình dịch thuật, biên tập nghiêm cẩn, chúng tôi hy vọng rằng cuốn sách này sẽ đưa bạn đọc đến gần hơn với trí tuệ sâu sắc của Le Bon so với những ấn bản trước đây và rút ra nhiều bài học cho chính mình.
***
Đối với riêng cá nhân tôi, Le Bon là một trong những người có ảnh hưởng nhất đến tôi, và những năm 2000-2002, tôi mải mê và say sưa đọc cuốn Tâm lý Đám đông của ông rồi đầy ngạc nhiên khi nhận ra rằng những nhận xét, phân tích của ông về đám đông, về sự tiến hóa của dân tộc, của quốc gia và những biến cố quan trọng có ảnh hưởng thế nào đến tiến trình phát triển đó… thật lôi cuốn, hấp dẫn và chính xác. Chính vì vậy, tôi và Nguyễn Mai Chi, Đoàn Vân Hà, khi đó còn là những sinh viên mới tốt nghiệp đại học Ngoại thương đã tiến hành dịch tác phẩm này từ tiếng Anh.
Mặc dù sau đó, bản dịch chưa được công bố nhưng tôi vẫn theo đuổi và tìm tòi, nghiên cứu về tư tưởng của Le Bon. Năm 2014, Alpha Books đã xuất bản tiếp hai tác phẩm quan trọng của ông là Cách mạng Pháp và tâm lý học của các cuộc cách mạng và Những quy luật tâm lý về sự tiến hóa của các dân tộc và hôm nay, hơn 10 năm sau, bản dịch đầu tiên của chúng tôi ngày đó đã được chính thức xuất bản.
Tôi hoàn toàn tin rằng, những luận điểm của le Bon, đâu đó sẽ gây nhiều tranh cãi, nhưng chắc chắn đó hẳn là những nhận xét vô cùng sâu sắc và hữu ích cho chúng ta.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Hà Nội, tháng 09 năm 2015
Nguyễn Cảnh Bình
Chủ tịch HĐQT Alpha Books
Giám đốc Trung tâm Hợp tác Trí tuệ Việt Nam (VICC)
—
Đầu tháng 11.2015 cuốn sách sẽ được in xong, như vậy sẽ có đủ bộ 3 cuốn của Le Bon được xuất bản ở Việt Nam…
Nguồn:
https://www.facebook.com/canhbinh.nguyen/posts/716547615113763:3
