Văn hóa đọc, sức sống có bền lâu?
Hầu hết những người (biết chữ) đều đọc một cái gì đó trong ngày, cả ý thức và vô thức. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra ở đây là, đọc như thế nào?
Văn hóa đọc – tâm hồn đọc
Một điều tưởng chừng như đơn giản lại không đơn giản như người ta vẫn nghĩ.
Câu hỏi đặt ra với 100 người (biết chữ) trong mọi độ tuổi: Xin cho biết ông/bà/cô/chú/anh/chị… có đọc gì hàng ngày không? 98% những người được hỏi trả lời là Có: đọc sách, đọc báo (báo in, báo mạng…), đọc văn bản, giấy tờ…, thậm chí là đọc một dòng quảng cáo trên đường phố, hoặc những dòng chữ xuất hiện trên tivi – phương tiện truyền tải thông tin số một hiện nay. Song, đọc như thế nào, lại là vấn đề không phải ai cũng trả lời được.
Khi công nghệ thông tin bùng nổ, tri thức nằm trên “mười đầu ngón tay”, người ta có thể ngồi một chỗ tìm kiếm mọi thông tin trên thế giới, có thể đọc bất cứ gì họ muốn, chỉ cần một máy tính có nối mạng Internet. Và người ta đã bắt đầu nói rằng, ấn phẩm in đã đến hồi cáo chung! Không nhiều người còn quan tâm lắm đến những sách, báo in, mà người ta tìm đến những phương tiện nghe, nhìn hiện đại hơn, tiện ích hơn: sách mạng, báo mạng, truyền hình… Đó cũng là sự phát triển và nhu cầu tất yếu của thời đại. Nhưng, người ta sẽ tìm thấy gì, sau những dòng chữ, những hình ảnh công nghệ cao, nếu không có một TÂM HỒN ĐỌC.
Hiện nay, xã hội đang nói nhiều đến hiện tượng xuống cấp của văn hóa đọc, đặc biệt là trong giới trẻ. Người ta thấy, dường như, giới trẻ bây giờ ngày càng xa lánh thú đọc sách nghiêm túc – nghĩa là những gì buộc người đọc phải động não, phải suy ngẫm, mà sa đà vào những thú đọc giải trí, hời hợt, thiên về những ấn phẩm với ngôn từ đơn giản, sáo rỗng, dễ hiểu. Không còn nhiều người chăm chú bên cuốn sách và lắng đọng trước những con chữ.
Có người ủng hộ trào lưu này, cho rằng đó là điều dễ hiểu và dễ chấp nhận. Miễn là tiếp cận thông tin, nắm bắt thông tin bằng cách nhanh nhất.
Có người phản đối kịch liệt, cho đó là những bước đi ngày càng xa dần văn hóa đọc truyền thống.
Ở đây, tác giả không bàn luận cách nhìn nào là đúng. Mà muốn đề cập đến văn hóa đọc và những con người còn say mê đọc một cách văn hóa.
Có nhiều cách định nghĩa về văn hóa. Ta không đi vào phân tích, nhưng có thể hiểu đơn giản rằng, văn hóa là kết tinh của những giá trị tinh thần được xây dựng bởi con người. Văn hóa đọc, nôm na hiểu rằng, biết cách đọc, biết cách cảm thụ, biết thu lượm những tri thức, lối sống từ những con chữ, từ những điều chuyển tải sau con chữ, để con người càng NGƯỜI hơn, để biết sống tốt đẹp hơn, để xây dựng một xã hội văn hóa và những con người văn hóa.
Đọc, có nhiều mục đích. Đọc để lấy thông tin, đọc để trao đổi thông tin, đọc để tích lũy thông tin, cô đọng tri thức, làm phong phú tâm hồn… Và văn hóa đọc không dừng lại chỉ ở ngưỡng cửa tiếp nhận thông tin.
Đọc, không phải chỉ dừng lại ở những con chữ, những trang giấy. Mà đọc để suy ngẫm, lĩnh hội và cảm thụ những điều sau con chữ, sau trang giấy. Đó là đọc bằng tâm hồn, bằng tri thức, bằng văn hóa.
Hiện nay, do nhu cầu đời sống cao hơn, cuộc sống số phát triển, thời gian của từng cá nhân trở nên hạn hẹp, áp lực công việc, gia đình đè nặng hai vai, không còn nhiều người có đủ thời gian dành cho việc đọc sách. Nhưng vấn đề thời gian không quan trọng, điều quan trọng hơn là việc nhận thức về con đường đến với văn hóa đọc, đến với lượng tri thức khổng lồ qua những trang sách.
Người ta có thể bỏ đi ngay một tờ báo, bỏ qua ngay một bản tin, nếu nó đã thành tin cũ, không còn tính thời sự. Song chỉ những con người quay lưng lại văn hóa, mới vứt bỏ những trang sách chứa đựng nghìn tri thức, chứa đựng nghìn trải nghiệm của những người thai nghén lên nó. Sách và văn hóa đọc là hai mặt không thể tách rời. Nó đánh giá con người, thẩm định con người và tâm hồn con người chính xác hơn hết thảy mọi máy móc hiện đại khác.
Không nên nhìn cái hiện tượng để đánh giá cái tổng thể. Trong xã hội ngày nay, vẫn còn rất nhiều người biết cách đọc, biết cách lựa chọn những điều để đọc, biết yêu quí những trang sách, những giá trị tinh thần bất hủ trong từng trang sách – những ấn phẩm in – sản phẩm của văn hóa đọc truyền thống.
… và kênh giao tiếp quan trọng
Văn hóa đọc, có thể khẳng định, là một kênh giao tiếp quan trọng trong đời sống con người.
Giao tiếp là sự trao đổi và tiếp nhận thông tin giữa một người phát và một người nhận thông qua việc sử dụng một hệ thống tín hiệu nhất định. Những hoạt động giao tiếp có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp. Có thể trực tiếp trao đổi (nói chuyện), có thể tiếp nhận thông tin một chiều và phản hồi theo nhiều cách (xem tivi, nghe đài, đọc sách…).
Thư viện mở tạo điều kiện cho học sinh được đọc sách
Ở đây, thông qua con đường tiếp nhận là đọc – qua một ấn phẩm – tác giả và độc giả đã thực hiện một quá trình giao tiếp. Đây là một kênh giao tiếp đặc biệt, không có sự phản hồi tức thì, mà thông qua việc tiếp nhận, độc giả có sự suy ngẫm, thay đổi nhận thức, qua dư luận xã hội, phản hồi lại với tác giả. Như thế, đã thực hiện xong một vòng tiếp nhận và phản hồi thông tin, nhưng dưới một hình thức riêng biệt.
Chính vì “đọc” là một kênh giao tiếp quan trọng, nên văn hóa đọc càng đóng vai trò quan trọng hơn trong việc tác động và thay đổi nhận thức, tư duy con người. Những tri thức từ thời cổ đại, được lưu giữ và truyền tải đến những con người hiện đại cũng qua kênh giao tiếp này. Con người có thể thông qua ký hiệu, hình ảnh (khi chưa có chữ viết), qua những tác phẩm được lưu giữ dưới nhiều hình thức từ sơ khai (đá, mai rùa, xương, giấy papyrus) đến hiện đại (giấy in) đã nhận thức được thế giới, với bản nguyên của nó, cũng như những tư tưởng, những tri thức qua hàng nghìn năm, vẫn đến được với con người hiện đại. Đó là kết quả của kênh giao tiếp – văn hóa đọc.
Bởi vậy, văn hóa đọc giữ vai trò lịch sử trong suốt quá trình hình thành và phát triển xã hội con người. Lịch sử phát triển của xã hội loài người không thể lưu giữ nếu không có các ấn phẩm truyền thống, nói cụ thể là sách. Và con người không thể “giao tiếp” qua các thời đại nếu không duy trì văn hóa đọc truyền thống.
Một cuốn sách hay có thể làm thay đổi tâm hồn một con người, một cuốn sách dở có thể phá hỏng một con người. Bởi quá trình tiếp nhận tri thức qua văn hóa đọc là thời gian lắng đọng của mỗi người. Tri thức, qua những con chữ với sức mạnh vô hạn, sẽ tác động trực tiếp vào suy nghĩ, nhận thức của người tiếp nhận nó. Và ảnh hưởng của văn hóa đọc đối với đời sống là điều dễ dàng nhận thấy.
Một điều chứng minh là, hiện nay, rất nhiều đứa trẻ bị “thui chột” về mặt ngôn ngữ bởi chúng luôn tiếp cận với những truyện tranh mà hình ảnh là chính, ngôn từ thì “cụt ngủn”, lời thoại vô thưởng vô phạt. Nhiều thanh niên tiếp xúc với mạng Internet, với những tác phẩm văn học sáo rỗng, nông cạn… đã dần dần xa rời những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, không tỉnh táo trong việc tiếp nhận lối sống hiện đại …
Vì vậy, các cơ quan chức năng, các đoàn thể chính trị, xã hội cần coi trọng việc tuyên truyền vai trò của văn hóa đọc đến người dân. Coi đó là một trong những cách thức quan trọng để xây dựng con người văn hóa, xây dựng xã hội văn minh với những giá trị truyền thống và hiện đại được kết hợp hài hòa.
Và có thể khẳng định, sách và văn hóa đọc đã, đang và chắc chắn sẽ vẫn còn giá trị lâu bền trong dòng chảy của cuộc sống.
Theo GD&TĐ
