Những hiệu sách còn lại

Nhà sách Cá Chép sắp đóng cửa tại TP HCM hay bầu không khí trầm lặng phố sách Đinh Lễ không đơn thuần là thay đổi trong thói quen tiêu dùng. Có thể tín hiệu của một đứt gãy trong dòng chảy đời sống tinh thần đô thị. Nhưng hy vọng của các hiệu sách truyền thống chưa hẳn đã hết: Đã đến lúc cần một đổi thay về triết lý kinh doanh sách.

Trong nhiều thập niên, hiệu sách không chỉ đóng vai trò là một điểm bán lẻ hàng hóa mà còn hiện diện như một thực thể. “Livresque” – hồn của đời sống sách vở – được phô bày trực tiếp, trung thực và kiêu hãnh. Đó từng là một không gian thú vị bậc nhất, nơi mà mọi chuyển động của cả một nền xuất bản được đưa ra một cách công minh trên các kệ gỗ. Tất cả quyển sách đều có cơ hội, không bị chi phối bởi sự ưu tiên thiên lệch của những thuật toán quảng cáo hay các chiến dịch tiếp thị rầm rộ.

Ở đó, một quyển sách vốn bị lãng quên ở hàng dưới cùng với mức giá rẻ vẫn luôn có cơ hội tìm thấy độc giả của nó, tạo nên những cuộc hội ngộ định mệnh giữa tư tưởng và người đọc mà không một hình thức nào có thể tái lập. Hiệu sách vì thế nắm giữ vai trò thiết yếu tương tự những nhà thờ hay công viên công cộng, hay một không gian mở cho sự chiêm nghiệm. Ở một nơi như vậy, có thể đo lường biên độ dao động và những bước chuyển mình âm thầm nhưng quyết liệt của tư duy xã hội qua từng thời kỳ lịch sử.

Việc quan sát sách được sắp xếp có chủ ý trên kệ mang lại giá trị nhận thức đặc biệt, tương đương với việc đọc một cuốn sách cụ thể. Bởi sự hiện diện ấy trở thành tấm gương soi chiếu một cái nhìn tổng phổ về quá khứ và đưa ra những dự báo về suy nghĩ của con người tương lai. Một người quan sát nhạy bén, một nhà báo hay một nhà nghiên cứu văn hóa, khi đứng trước những kệ sách này, có thể ngay lập tức tóm lược được toàn bộ hoạt động tinh thần của xã hội Việt Nam trong một lát cắt thời gian nhất định.

Chẳng hạn, trong một thời điểm bỗng rộ lên sách về khởi nghiệp, một thời điểm khác thì sách bìa cứng biến mất. Tất cả có gốc gác từ tâm trạng xã hội. Bức tranh tổng thế đó giờ đây rất khó nhìn thấy. Một người bạn tôi làm điểm sách than thở muốn cập nhật “tình hình xuất bản” thì phải truy cập ít nhất 10 đến 15 fanpage hay website của từng đơn vị. Nếu đời sống xã hội có những hiệu sách tốt, thì xã hội ấy dễ có thể sẽ có nhiều bài hát hay, những bộ phim tốt ra đời. Bởi sách là một trong những nguồn quan trọng cung cấp một thực tại tinh thần được cô đặc, giúp mọi người đều có thể nắm bắt được hơi thở và nhịp đập của thực tại.

Theo đà phát triển của đời sống, nhiều hiệu sách ở phố Đinh Lễ ở Hà Nội và con đường Nguyễn Thị Minh Khai ở TP HCM gần như đã không còn. Nhất là các hiệu sách cũ. Chúng đã biến mất đi đâu? Hay người ta không còn nhu cầu mua bán sách cũ nữa chăng? Sự xâm lấn mạnh mẽ của các sàn thương mại điện tử – mặc dù vẫn hữu ích cho việc lan tỏa sách – đang được xem là góp phần tạo ra sự khó khăn cho các hiệu sách, và cả những khoảnh khắc trải nghiệm mang tính trực giác và thiêng liêng. Sự tiện lợi của các mã giảm giá và dịch vụ giao hàng nhanh chóng có thể giúp lấp đầy những kệ sách cá nhân tại nhà, nhưng vô tình ảnh hưởng không gian văn hóa chung của cộng đồng.

Nhưng có hoàn toàn là như thế không? Nếu cần tìm một nguyên nhân sâu xa, cần phải trở lại nhìn vào cách truyền thông văn hóa đọc. Quyển sách chứa đựng rất nhiều giá trị nằm ngoài nội dung. Sách giữ cho thời gian sống không bị vuột đi quá nhanh. Sách làm người ta bình tĩnh và vốn thế giới sách cũng vô biên không kém thế giới thực. Và sách có thể luân chuyển từ tay người này qua tay người kia, nói như nhà văn Nguyễn Tuân, “nói lên cái hoài bão tung hoành của một đời con người”.

Nhưng xu hướng truyền thông về văn hóa đọc nhiều năm gần đây liệu có nhấn mạnh quá nhiều vào khía cạnh ích lợi của đọc không? Làm sao để đọc đúng hơn, đọc sâu hơn và đọc nhiều hơn, dẫn đến việc đọc sách trở thành một trào lưu. Đã là trào lưu thì sẽ có thoái trào. Người ta ít khi tính đến nỗi thất vọng sâu sắc – chắc chắn là luôn có – nếu như độc giả đã đọc nhiều nhưng thấy không áp dụng được gì, và việc đọc cũng không lợi lộc như quảng bá. Và có lẽ người ta đã quên rằng những người đọc sách thực thụ thường yêu cuộc sống bên ngoài không kém hơn cuộc sống trong sách. Và lại rất ít khi người ta sẽ nói rằng đọc sách là cách để sống cuộc đời hữu ích.

Ngoài hiệu sách truyền thống, các hội sách cũng mất đi tính năng ban đầu, trở thành nơi xả tồn kho của các thương hiệu xuất bản, càng làm cho quyển sách bị xô khỏi nguyên nhân tồn tại của nó, cũng như khỏi giá trị mà nó phải giữ. Sự ngợp khi bước chân vào một thư viện, một hiệu sách, một hội chợ là sự ngợp của một người bước vào khu vườn. Nhưng sự ngợp khi bước chân vào dòng thác thông tin quảng bá sách trên internet là sự ngợp của một đống lộn xộn.

Khi thư viện Hà Nội thay đổi phong cách truyền thông và môi trường đọc, lập tức nơi đây trở thành một điểm đến đáng yêu của các bạn trẻ. Chúng ta không nên quên rằng tầng lớp người trẻ của đô thị đang ngày càng ít không gian của riêng mình. Giá nhà thuê đắt hơn. Quán cà phê và bar cũng đắt đỏ hơn trước, và thật kỳ lạ là đâu đâu người ta cũng mở nhạc rất to. Đó lại chính là ưu thế mà một điểm đọc sách (thư viện, hiệu sách) có thể giành lại về tay mình. Vẫn còn rất nhiều hiệu sách có cá tính riêng và tồn tại độc lập trong thành phố, có thể dễ dàng tìm thấy trên sổ tay du lịch của Google, như Gác Xép, hiệu sách Bookworm, hệ thống nhà sách quốc tế Inbook, chuỗi hiệu sách Đông Tây, hiệu sách Bá Tân của một hộ kinh doanh ở TP HCM. Các hiệu sách này vẫn nhộn nhịp, tuy không thể bằng quãng thời gian trước.

Trong bối cảnh những không gian truyền thống dần thu hẹp và trở nên thiếu vắng hơi thở của sự sống, sự trỗi dậy của các hiệu sách độc lập và sự kiên trì của những mô hình như những hiệu sách độc lập nêu trên vẫn duy trì một hy vọng. Bởi hiệu sách còn ở lại thì những tấm gương phản chiếu đô thị vẫn còn ở lại.

Điểm cốt lõi giúp các mô hình này giữ vững phong độ và tạo ra sự khác biệt không nằm ở thiết kế bài trí bắt mắt hay những góc chụp ảnh thời thượng để thu hút giới trẻ – mặc dù ban đầu thì phải như vậy – mà nằm ở sự chuyển dịch trọng tâm vào giá trị cốt lõi ít ai ngờ đến: Những người bán sách.

Một vài hiệu sách gọi một nhân viên bán sách là một thủ thư. Cách gọi đó nói lên nhiều điều. Trước hết, họ là một độc giả chuyên nghiệp, người đã trải nghiệm được tinh thần của từng cuốn sách (trên cả bình diện vật lý lẫn tinh thần) trước khi chúng được đưa đến tay khách hàng. Họ đóng vai trò như những bộ lọc tinh tế và nhạy cảm, giúp độc giả thoát khỏi sự nhiễu loạn của biển thông tin và những làn sóng sách chạy theo thị hiếu nhất thời vốn chỉ có giá trị tiêu thụ ngắn hạn.

Nếu bạn từng đến các hiệu sách ở châu Âu, hay thậm chí gần gũi như Thái Lan, Singapore thủ thư là nhân vật quan trọng nhất của một hiệu sách. Đây được coi là một nghề được đào tạo trong trường đại học, giống như rất nhiều nghề khác. Sự tồn tại của những thủ thư am hiểu về nội dung và có khả năng đối thoại trực tiếp tạo ra một sự đối trọng mạnh mẽ, một đối thoại cần thiết đối với thế giới kỹ thuật số vô hồn và như ta đã biết, nhiều thao túng.

Họ là những người giữ cho ngọn lửa của “livresque” được tiếp tục giữ trong thành phố, những người sẵn sàng dành thời gian để nhặt một cuốn sách từ kệ thấp bị lãng quên và kiên nhẫn giải thích cho một người khác. Đây là yếu tố cốt lõi để bảo tồn đời sống sách vở một cách bền vững, đảm bảo rằng văn hóa đọc không bị bóp nghẹt bởi các cuộc đua về giá hay áp lực của tốc độ vận chuyển. Khi một hiệu sách sở hữu những người thủ thư biết đọc, yêu sách và coi việc đọc là một sứ mệnh, không gian đó sẽ tự động trở thành một điểm đến trí tuệ.

Một hình ảnh mà các hiệu sách truyền thống rất thiếu, nhưng một số hiệu sách vẫn kịp chuyển mình, là việc giữ trải nghiệm chính xác của một hiệu sách. Một hiệu sách không phải là một quán cà phê, càng không phải là cửa hàng tiện lợi, khu vui chơi trẻ em. Nghĩa là sách hoàn toàn không phải và không nên là một vật dẫn cho việc bán cà phê, giống như phim với bỏng ngô. Thậm chí nếu nói hiệu sách là “không gian văn hóa” thì dù có đúng đi chăng nữa, cũng cần nói một cách thận trọng. Hiệu sách là hiệu sách, nó không phải là bất kỳ điều gì khác.

Một hiệu sách tiêu chuẩn ở mọi nơi đều có sẵn ít nhất các tủ sách cơ bản, có Dante, Cervantes và Balzac và có sách mới cập nhật có hệ thống, đảm bảo người đọc dễ dàng lần theo chỉ dẫn của nó, trước khi muốn phục vụ độc giả tốt hơn qua những hoạt động khác. Độc giả đến một hiệu sách có thể tìm thấy những con người cùng sở thích với mình ở đó, chứ không phải để nhìn thấy những người chơi game trên điện thoại ở một bàn cà phê. Khi điều cơ bản này bị xâm phạm, đà sụp đổ của nó sẽ đi xa hơn tưởng tượng. Phần lớn các hiệu sách đang còn lại và được yêu thích, đều là sách ngoại văn (bởi sách ngoại vẫn có ưu thế về tính tổng thể và cập nhật), và hoàn toàn chỉ tối ưu và tập trung vào lẽ sống và dịch vụ của họ.

Sự khép lại của một vài hiệu sách biểu tượng cũ mang nhiều tiếc nuối và hoài niệm, nhưng có thể coi là một cuộc thanh lọc cần thiết để nhận diện lại giá trị thực sự của một hiệu sách trong lòng đô thị hiện đại. Hiệu sách trong tương lai không thể chỉ sống bằng việc bán giấy mực hay đơn giản là được ghép chung với một cửa hàng tạp hóa bán chữ. Khi nào các hiệu sách chuyển mình thành những trung tâm điều phối văn hóa, nơi thủ thư – những độc giả tiên phong – trở thành người tư vấn nhiệt thành cho tri thức và tâm hồn, thì khi đó hiệu sách sẽ lấy lại vị thế trong lòng bạn đọc.

Đức Anh

Nguồn: https://vnexpress.net/nhung-hieu-sach-con-lai-5072155.html