Những biến cố “Thiên Nga Đen”
Tác phẩm: Thiên Nga Đen
Tác giả: Nassim Nicholas Taleb
Dịch giả: Cam Thảo, Hoàng Trung
NXB Tổng hợp TP.HCM & Công ty cổ phần Tinh Văn
*****
Trước mùa mưa bão năm 2006 ở Mỹ, Trung tâm Dự báo Quốc gia cảnh báo một mùa mưa bão “siêu dữ dội” với từ 8 đến 10 trận lốc xoáy, nhưng thực tế chỉ có 5 trận, ngang mức trung bình của cả thể kỷ 20. Đầu năm 2006, tờ Wall Street Journal dự báo một năm ảm đạm cho thị trường chứng khoán, nhưng thực tế là trong năm đó, chỉ số Dow Jones tăng 16%. Gần đây, chính phủ Anh vừa dự báo rằng đến thế kỷ 23, biến đổi khí hậu sẽ lấy mất 13,8% GDP của toàn thế giới, vâng, 13,8% chứ không phải 13,7% hay 13,9%. Còn nếu bàn về nghiên cứu thiên văn thì năm 2004, tờ New York Times dự báo rằng vũ trụ sẽ “ra đi” êm ái trong “hàng chục tỷ năm nữa” nhưng kèm theo cảnh báo rằng dự báo này không loại trừ khả năng vũ trụ nổ tung trong vài tỷ năm tới.
Tương tự, tờ Washington Post cho rằng vũ trụ chỉ kết thúc sau 30 tỷ năm nữa và kèm theo một cảnh báo quan trọng là “Cũng không thể dự đoán số phận của vũ trụ một cách chắc chắn”. Đúng vậy, làm sao chúng ta có thể dự đoán những gì sẽ xảy ra trong 30 tỷ năm tới!
Với tham vọng ngông cuồng như thế, chẳng trách nào chúng ta cứ liên tục bất ngờ vì những biến cố cứ xảy ra ngoài dự đoán. Đây cũng là chủ đề chính được bàn trong cuốn “Thiên Nga Đen” của Nassim Nicholas Taleb. Cuốn sách bàn về sự xuất hiện của các biến cố tưởng từng như không thể xảy ra, cùng với những tác động của chúng và nhận xét của tác giả “dù không có cơ sở nhưng chúng ta vẫn cứ dự đoán tương lai như thể chúng ta rất giỏi trong việc này.” Chúng ta cho rằng tất cả thiên nga đều màu trắng để rồi bị sốc khi nhìn thấy một con thiên nga đen bơi ngang qua.
Sinh năm 1960 tại Li-băng, Taleb đã trải qua một biến cố “thiên nga đen” khi quê hương thanh bình của ông bỗng chốc chìm trong cuộc nội chiến 1975. Sau khi di cư đến Mỹ, ông theo học trường Wharton và sau đó làm việc tại Phố Wall. Ông hiện là giáo sư giảng dạy tại Đại học Massachusetts. Ngày Thứ Hai Đen Tối năm 1987, khi Phố Wall hứng chịu đợt sụt giảm nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại mà nguyên nhân của nó lại không thể xác định được, chính là khoảnh khắc “khai sáng” của ông. Taleb nhận ra rằng yếu tố may rủi có ảnh hưởng lớn đến mức chúng ta không dám chấp nhận.
Trong cuốn sách có tựa “Fooled by Randomness” xuất bản năm 2001 sau thảm họa khủng bố ngày 11 tháng Chín, Taleb đã sử dụng kinh nghiệm của bản thân để đưa ra lập luận rằng những dự báo về thị trường chứng khoán đều vô nghĩa bởi không ai biết được giá cả sẽ đi về đâu. Ông cho rằng, sau khi giá cả bất ngờ sụt giảm, các chuyên gia sẽ lập tức công bố bản thuyết minh rất hợp lý về những gì đã xảy ra nhằm che giấu sự ngu dốt của mình. Trong “Thiên Nga Đen”, Taleb khẳng định rằng yếu tố không thể lường trước không chỉ là chìa khóa để mở cánh cửa hiểu biết về thị trường tài chính mà còn về cả lịch sử.
Theo Taleb, lịch sử phát triển nhờ những “bước nhảy” – những thứ được kiểm soát bởi các yếu tố “phi thường, ngẫu nhiên, không thể nhìn thấy và không thể dự đoán”. Chúng ta đã quá quen với những thay đổi chậm rãi nên hầu như không biết gì về sự thay đổi thật sự. Chả trách sao Taleb lại cho rằng các chuyên gia là những kẻ bất tài, lừa bịp, chỉ tin vào đường cong hình chuông mà theo đó, phần lớn phân phối đều hướng về trung tâm. Quan trọng hơn theo quan điểm của Taleb, những kết quả của hình học fractan thường không có cơ sở, và bất kỳ điều gì cũng có thể xảy ra sau một đêm.
Cuốn sách Thiên Nga Đen bản gốc tiếng Anh
“Thiên Nga Đen” có lối hành văn trịch thượng nhưng cuốn hút và chứa đựng nhiều quan sát có ý nghĩa sâu sắc như: “Chúng ta thường quy thành công của bản thân cho kỹ năng, và đổ lỗi thất bại cho những yếu tố ngoại cảnh không thể kiểm soát.” Nhưng cuốn sách cũng có những hạn chế, đầu tiên là bố cục không rõ ràng, sau là nó chứa đựng nhiều thuật ngữ mới lạ do chính tác giả sáng tạo ra. Một trong những điểm chính là cuốn sách đã phân biệt được giữa Mediocristan và Extremistan. Mediocristan là thế giới của những phân phối thông thường, nơi rất hiếm gặp các yếu tố ngoại lai. Trong khi Extremistan lại hoàn toàn khác, nó là thế giới của những phân phối theo luật lũy thừa và quan trọng hơn, là môi trường của “thiên nga đen”. Trong đó, một yếu tố ngoại lai có thể làm lu mờ mọi quan sát trước đó.
Cuốn sách còn giải thích lý do vì sao chúng ta lại mù tịt về “thiên nga đen”. Không có gì đáng ngạc nhiên khi chúng ta có xu hướng tìm kiếm những gì có thể tái khẳng định niềm tin của mình; chúng ta rất giỏi dựng chuyện để giải thích mọi điều sau khi nó xảy ra; chúng ta thường phớt lờ bằng chứng thầm lặng mang tên “nghĩa trang” nhưng lại tập trung quá mức vào các trường hợp thành công; giả định rằng thế giới tuân theo những quy tắc rõ ràng và dễ hiểu; và chúng ta thường đánh giá quá cao những gì mình biết trong khi lại đánh giá thấp những gì chúng ta không biết.
