Dịch giả Trịnh Lữ nói những cuốn sách hay góp phần giúp ông có tuổi thơ giàu về tâm hồn, không lạc lối khi trưởng thành.
Sau hơn 5 năm ra mắt độc giả, cuốn Ghi chép của dịch giả Trịnh Lữ được tái bản. Tác phẩm tập hợp những suy tư của ông về gia đình, đồng nghiệp và những câu chuyện nghệ thuật. Dịp này, ông nói về sách, nền tảng và phương pháp đọc của bản thân.
– Cảm xúc của ông ở lần tái bản quyển sách ghi nhiều dấu ấn cá nhân về nghề viết?
– Bản đầu tiên của Ghi chép ra mắt đã lâu. Sau đó, nhiều người tìm đọc và gửi tin nhắn hỏi về cuốn sách nên phía đơn vị thực hiện đề nghị tái bản. Trong lần trở lại này, tôi bổ sung thêm một số bài viết và 12 bức tranh vẽ tặng độc giả.
Tôi gọi Ghi chép vì nó không phải tiểu thuyết hay bài tham luận có chủ đề xuyên suốt. Đó đơn thuần là những mảnh ghép suy nghĩ, cảm xúc thường nhật mà tôi góp nhặt được trong những ngày mình sống. Đây như cách tôi tự nhắc nhở bản thân và chia sẻ trải nghiệm đã qua với mọi người.
Bìa cuốn “Ghi chép” của dịch giả Trịnh Lữ. Ảnh: Fahasa
– Trong sách, ông nói viết để làm những điều mơ hồ trở nên rõ ràng hơn, còn vẽ là “lưu giữ những giao đãi với sự vật và tha nhân”. Vậy, khi nào ông sẽ ưu tiên lựa chọn một trong hai phương thức – vẽ hoặc viết để đối thoại với thế giới?
– Với tôi, đây là thôi thúc tự nhiên. Những cảnh huống giàu tính hình ảnh, có khả năng tác động trực diện đến thị giác, tôi thường ưu tiên vẽ lại. Chẳng hạn, khi đứng trước một bình hoa đẹp, tôi thấy mình giao đãi với từng bông và muốn nắm bắt vẻ đẹp ấy trong khoảnh khắc, nếu không sẽ tan biến mất.
Ngược lại, ngôn ngữ cần độ lắng nhất định, đòi hỏi thời gian để kết tinh trong ký ức, đôi khi phải nhiều năm mới có thể hình thành con chữ. Việc vẽ diễn ra trong tích tắc, nhưng phải rất lâu về sau tôi mới có thể ghi lại những cảm xúc lúc cầm cọ hôm đó.
– “Ghi chép” là kết quả sau quá trình ông đối thoại với thực tại bên ngoài và nội tại. Qua đó, ông muốn chia sẻ điều gì với người trẻ đang khám phá thế giới và đi tìm bản sắc riêng?
– Tôi từng nghe nhiều người nói chỉ nên nhìn vào bên trong, đừng hướng ra ngoài. Theo tôi, sự phân chia ấy hơi khiên cưỡng. Bởi lẽ, mọi quan sát đều là kết quả giao thoa giữa nội tại và ngoại giới. Cần nhìn ra ngoài, vạn vật đi vào tâm trí, rồi được thế giới nội tâm nhào nặn thành những khái niệm, ý nghĩ của riêng.
Thế giới giao đãi với ta qua giác quan, còn con người trả lời lại thế giới bằng lao động sáng tạo. Thiên nhiên ban tặng đất đá, gỗ lạt còn ta nỗ lực tạo tác, biến hòn đất thành pho tượng, biến cái không thành có để phục vụ đời sống. Đó chính mục đích sống, khẳng định dấu ấn cá nhân trong xã hội. Nếu chỉ biết đến bản thân mà thiếu đi sự quan sát xung quanh, cái tôi trở nên nghèo nàn, quanh quẩn trong những thèm muốn và khát khao hạn hẹp.
– Ông từng chia sẻ mình đọc sách từ sớm. Nền tảng gia đình đã nuôi dưỡng thói quen ấy ra sao?
– Tôi vốn sinh ra trong gia đình lao động nghệ thuật mỹ thuật, sống bằng nghề vẽ và thiết kế nội thất, không phải những người có học hàm, học vị giáo sư, tiến sĩ. May mắn là bố mẹ tôi đều đề cao tinh thần tự học, vượt lên hoàn cảnh. Bố tôi thường nhắc đến cụ Nguyễn Văn Vĩnh – thanh niên nghèo khổ, vốn chỉ đi kéo quạt cho lớp học trường Pháp nhưng đã nỗ lực, tranh thủ nghe bài giảng, tự học để trở nên tài giỏi.
Thuở đó, đồ chơi không có nhiều, tôi chủ yếu tìm đến các tạp chí, bộ từ điển đầy tranh ảnh trong nhà. Thấy người lớn say mê tra cứu, tôi cũng tự nhiên bắt chước theo. Tôi không lớn lên trong các phong trào khuyến đọc, mà chỉ tiếp nhận sách vở như một phần của môi trường sống.
– Những tác phẩm quan trọng nào góp phần hình thành con người ông ngày hôm nay?
– Thời trẻ, tôi đặc biệt thích những tác phẩm phiêu lưu cuốn như Robinson Crusoe (Daniel Defoe) hay Đảo giấu vàng (Robert Louis Stevenson). Chúng đặt nhân vật vào tình huống mạo hiểm, phải tự mình giải quyết và chiến đấu để sống sót. Chính những câu chuyện này hình thành tính cách nơi tôi – luôn muốn tự làm mọi việc, tìm ra cách giải quyết, không dựa dẫm vào ai.
Những người khốn khổ của Victor Hugo cũng ảnh hưởng đến tâm tưởng tôi. Tôi tìm thấy mình trong các nhân vật như Enjolras – chàng trai có đầu óc cách mạng và sẵn sàng chết về lý tưởng của mình, Marius – anh sinh viên xuất thân quý tộc nhưng hết thời, nghèo khổ, có một tình yêu trong sáng và lãng mạn. Hay là Jean Valjean – cùng khổ nhưng tự học, đọc sách, mày mò, tự kiếm sống rồi trở thành người đàng hoàng, có giá trị nhân đạo, đạo đức và nhân bản.
Tôi luôn cảm thấy những cuộc đời ấy xứng đáng với “tầm vóc của một con người”. Văn học giữ tôi không lạc lối giữa những thèm muốn tầm thường.
Ngay cạnh giường tôi vẫn là những tác phẩm cũ. Thỉnh thoảng đọc lại, tôi vẫn rơi nước mắt vì những chân lý sâu sắc, vĩnh cửu, không đổi theo thời gian. Nhu cầu đọc hay viết của tôi vẫn bắt nguồn từ bản năng cổ xưa: Được nghe và kể chuyện. Câu chuyện càng giản dị, chân thực thì càng có sức nặng. Tôi không bị hấp dẫn bởi những kỹ thuật văn chương cầu kỳ, kỹ thuật phức tạp.
Dịch giả Trịnh Lữ. Ảnh: Nhân vật cung cấp
– Giữa thời đại thông tin nhiễu loạn như hiện nay, làm thế nào để đọc sách và ghi nhớ hiệu quả?
– Tôi nhận ra rằng đọc nhiều không bằng đọc kỹ. Thỉnh thoảng, tôi có thói quen đọc lại tác phẩm cũ. Có những cuốn ngày trẻ đọc thoáng qua chẳng đọng lại gì, nhưng giờ có tuổi, mở ra mới thấy hay và vỡ lẽ bao điều.
Sách không phải là kho dữ liệu hay những tệp tin khô khan, mà chứa đựng suy tư và trải nghiệm của nhân loại. Nhiều người nói giờ không cần đọc sách chi tiết vì có AI tóm tắt nhanh chóng. Nhưng, tôi cho rằng việc đó thiên về lấy thông tin. Mà thông tin thì vô vàn. Đọc để vỡ ra những quy luật, sự thật mới khó, song đáng quý. Khi tiếp cận một cuốn sách, hãy thử tự hỏi: Tại sao người ta viết thế này? Viết để làm gì? Và mình nhận ra được những gì?. Đọc sách cần đối thoại với tác giả, suy ngẫm về giá trị sống, không đơn thuần để biết cái gì đang xảy ra.
– Nhiều phụ huynh chia sẻ họ hiểu việc làm gương là quan trọng, nhưng thực tế công việc khiến họ không có thời gian đọc sách. Liệu có phương pháp nào dành cho những người bận rộn mà vẫn muốn tạo động lực đọc cho con?
– Rất khó. Tôi nghĩ không có một công thức chung cho việc nuôi dưỡng tình yêu sách ở trẻ. Nhưng từ trải nghiệm cá nhân, tôi thấy có hai điều quan trọng.
Ngày xưa, trong nhà tôi, lúc nào cũng đầy ắp sách vở. Tôi vẫn nhớ hình ảnh bố say mê đọc sách, hễ muốn nghiên cứu gì là ông lại đặt sách tận bên Pháp về. Tò mò về sách mới và mở ra khám phá, cứ thế, tôi đọc sách thành thói quen. Điều này cũng có nghĩa rằng tình yêu với sách phần nào phụ thuộc vào bản chất, sở thích của đứa trẻ.
Ngoài ra, tôi may mắn có bố mẹ làm nghề tự do, thường xuyên ở nhà, cùng con cái ăn cơm và đưa con ra ngoài thiên nhiên. Nhưng, ngày nay, nhiều phụ huynh ít gắn kết với con. Nếu một đứa trẻ gần gũi với người giúp việc hơn cả mẹ mình, thì lời dạy của phụ huynh khó lòng có sức nặng. Có lần tôi hỏi một cháu: “Cháu đã vẽ mẹ bao giờ chưa?”, đứa bé ngạc nhiên đáp: “Ai lại vẽ mẹ hả bác”?. Các cháu đi học suốt ngày, tiếp xúc với văn hóa ngoại, học thầy Tây, nên nhiều trường hợp, sợi dây liên kết với cha mẹ trong gia đình không còn bền chặt. Vì thế, việc làm gương cho con cũng khó khăn.
– Theo ông, làm thế nào để thúc đẩy động lực đọc từ nội tại của con trẻ, phát triển văn hóa đọc bền vững?
– Tôi rất ngại những phong trào khuyến khích đọc sách theo kiểu vui vẻ, rầm rộ nhưng hời hợt. Nhiều chương trình chỉ đang biến việc đọc thành một màn trình diễn của những đứa trẻ cho người lớn xem.
Tôi cho rằng khi trẻ con dành phần lớn thời gian ở trường, vai trò dẫn dắt việc đọc nên đặt lên vai nhà trường là chính. Còn cha mẹ bận rộn, nếu có điều kiện, nên hỗ trợ bằng cách xây dựng thư viện gia đình với những tác phẩm có giá trị. Cứ để sẵn ở đó, sớm muộn gì trẻ cũng sẽ tìm đến.
Điều quan trọng là cách chúng ta hướng dẫn trẻ đọc. Hồi con tôi học lớp 1 ở Mỹ, tôi quan sát thấy có môn Book report – nghĩa là viết một bài về cuốn sách mình đã đọc. Thầy giáo để học sinh tự chọn cuốn sách mình thích, sau đó viết cảm nhận về nó. Trẻ được hướng dẫn tự trả lời được: Cuốn sách viết về cái gì? Các nhân vật ra sao? Tại sao câu chuyện lại diễn biến và kết thúc như vậy? Và quan trọng nhất: Bản thân mình thấy nó có vấn đề gì đáng lưu tâm không?
Đọc một cuốn như thế giá trị bằng mười cuốn đọc rồi quên. Quá trình hướng dẫn đọc ấy cần được làm một cách nhẫn nại, kiên trì, sâu sắc. Tốt nhất, vẫn là cải thiện chương trình văn học trong trường để trẻ đọc các tác phẩm nguyên bản, đầy đủ, trọn vẹn và có kỹ năng viết tốt.
Trịnh Lữ (tên thật là Trịnh Hữu Tuấn) sinh năm 1948 tại Hà Nội, là con trai của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc. Ông từng là biên tập, phát thanh viên tiếng Anh của Đài tiếng nói Việt Nam, sau đó sang Mỹ từ đầu những năm 1990 làm việc cho các tổ chức quốc tế. Trịnh Lữ đã chuyển ngữ nhiều tác phẩm nổi tiếng, ra mắt độc giả Việt, như Cuộc đời của Pi, Đại gia Gatsby, Rừng Na Uy, Con nhân mã ở trong vườn, Utopia, Biển. Ông nhận giải thưởng dịch thuật của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Hà Nội, lần lượt trong năm 2004 và 2005.
Ông còn là tác giả của nhiều đầu sách tiếng Anh như From Communities & For Communities, Impact & Sustainability, Equity in Health. Những sách khác đã xuất bản của ông bao gồm Đi vẽ – Nhật ký hội họa của Trịnh Lữ (2015, tái bản năm 2024, Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc – Di sản đặc biệt của Mỹ thuật Đông Dương (2017, tái bản năm 2023), Vẽ gì cũng là tự họa (2022).
Khánh Linh
Nguồn: https://vnexpress.net/dich-gia-trinh-lu-van-hoc-giup-toi-khong-lac-loi-5055558.html