Trong “Học”, GS. André Giordan mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới về bản chất của “sự học” (l’apprendre) – một cách tiếp cận có thể làm đảo lộn mọi quan niệm truyền thống
của chúng ta. Cuốn sách không chỉ đặt lại vấn đề về vai trò và vị trí của nhà trường, mà còn thúc đẩy phát triển “văn hóa đặt câu hỏi” (culture du questionnement) – điều thiết yếu để thích nghi với một thế giới đang thay đổi từng ngày.
Quả thật, thế giới hiện nay đang thay đổi với tốc độ chưa từng có, đặc biệt dưới làn sóng công nghệ do trí tuệ nhân tạo (AI) dẫn đầu. Những ứng dụng như ChatGPT và nhiều công
cụ tương tự đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục – nơi từng được
xem là “độc quyền” của con người. Rô bốt giờ đây không chỉ làm thay công việc của con
người trong nhà máy, mà còn đang từng bước đảm nhiệm vai trò của người thầy, nếu giáo
dục chỉ dừng lại ở mức truyền đạt kiến thức. AI thậm chí có thể lặng lẽ “học thay” con người, chừng nào chúng ta vẫn quan niệm học là ghi nhớ thông tin và trả bài lấy điểm.
Có lẽ đối mặt với tình huống này, nhiều giáo viên trên khắp thế giới cảm thấy như thể bị bỏ
lại đằng sau, như thể mình đang bị những “ông thầy máy” vượt mặt. Vậy trong kỷ nguyên
này, trường học còn giữ được vai trò trung tâm truyền thụ tri thức không? Người học có còn
cần đến trường để học những điều mà ChatGPT có thể cung cấp chỉ trong vài giây? Những
câu hỏi mang tính thời cuộc ấy buộc chúng ta phải nhìn lại – và suy nghĩ nghiêm túc về vai
trò của trường học, của người dạy, và đặc biệt là của người học.
Là người từng trực tiếp đứng lớp tại bậc trung học, một nhà nghiên cứu kỳ cựu trong lĩnh
vực khoa học giáo dục, đồng thời là người sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Giáo học pháp
và Nhận thức luận Khoa học (LDES) tại Đại học Genève (Thụy Sĩ), GS. André Giordan đã
viết nên cuốn sách này bằng tất cả kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy và kết quả của nhiều
năm nghiên cứu chuyên sâu.
Trước hết, tác giả khẳng định rằng tất cả mọi người đều là người học, bởi để tồn tại và phát
triển, con người phải học suốt đời. Học, cũng như ăn uống, là điều kiện để sống còn. Nó là
động lực thúc đẩy sự tiến hóa của nhân loại và sự trưởng thành của từng cá nhân.
Điểm khiến con người khác biệt với rô bốt, AI nằm ở chính năng lực học hỏi đầy tính tinh tế
và linh hoạt – một “ân huệ” mà tự nhiên ban tặng cho chúng ta. Con người không chỉ tiếp
thu kiến thức đơn thuần, mà còn biết học từ sai lầm, từ kinh nghiệm sống, từ tương tác xã
hội. Chúng ta biết học cách yêu thương, hợp tác, phản tư và sáng tạo – đó là những điều rô
bốt, AI không thể bắt chước hoàn toàn. Bằng khả năng ấy, một đứa trẻ từ lúc chào đời đã có thể học ăn, học nói, học đi, học cảm nhận thế giới xung quanh một cách đầy kỳ diệu.
Nhưng thật nghịch lý, chính khả năng học tự nhiên ấy lại bị mai một dần khi trẻ bước vào
trường học – nơi lẽ ra phải giúp khả năng ấy phát triển. Trong sách, GS. André Giordan sẽ
nêu ra những ví dụ minh họa vừa hài hước vừa chua chát để lột tả nghịch lý ấy. Chúng ta
học đủ thứ – nhưng lại không hiểu chính quá trình học của mình: học ra sao, não bộ vận
hành thế nào, thông tin được xử lý và xử lý bằng cách gì.
Bên cạnh những lý luận và triết lý giáo dục sâu sắc, GS. André Giordan còn trình bày các
phương pháp sư phạm cụ thể, thiết thực và dễ áp dụng: cách bắt đầu một bài giảng lôi cuốn, cách khơi gợi sự tò mò, dẫn dắt tranh luận, giúp học sinh phát hiện và thay đổi lối suy nghĩ quen thuộc… Đặc biệt, trong hai chương cuối (14 và 15), tác giả bàn về “nghề giáo viên tương lai” – người thầy không đơn thuần là người truyền đạt tri thức, mà là người truyền cảm hứng, người kết nối, người giúp học sinh tự học và tự “chuyển hóa”. Giảng dạy, vì thế, là một nghề khó – và càng cần thiết hơn bao giờ hết trong một thế giới đang có sự “xâm nhập” ngày càng sâu của AI.
“Học” là hành trình truy tìm lời giải cho những câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng thực
chất đầy phức tạp: Chúng ta học như thế nào? Vai trò của trí nhớ, động lực và cảm xúc?
Chúng ta biết được gì về những năng lực đáng kinh ngạc của bộ não? Tại sao có những trẻ
em và người lớn lại gặp khó khăn trong việc học?
THÔNG TIN TÁC GIẢ, DỊCH GIẢ
Tác giả: GS. André Giordan (1946 – 2023) là một trong những nhà khoa học giáo dục tiên
phong và có ảnh hưởng sâu rộng tại châu Âu. Ông đã tốt nghiệp các chương trình chuyên
sâu về sinh học, giáo dục, tâm lý học và nhân học tại những đại học danh tiếng như Nice,
Paris V, Paris VIII, và có bằng tiến sĩ về sinh học và khoa học giáo dục.
Từ năm 1980, ông trở thành Giáo sư tại Đại học Genève (Thụy Sĩ), nơi ông sáng lập và điều hành Trung tâm Nghiên cứu Giáo học pháp và Nhận thức luận Khoa học (LDES). Tại đây, ông phát triển các công trình lý thuyết quan trọng về cách con người học, đặc biệt là “mô hình học tập dị lập thể” (Allosterique) – được đánh giá là một bước tiến mới vượt lên trên các lý thuyết kiến tạo, nhấn mạnh đến vai trò của sự xung đột nhận thức và sự chuyển hóa tri thức cũ thành tri thức mới.
Không chỉ là học giả, GS. André Giordan còn là người kết nối quốc tế trong lĩnh vực giáo dục và truyền thông khoa học. Ông sáng lập và điều phối mạng lưới CECSI (), tổ chức nhiều hội nghị quốc tế về giáo dục và khoa học tại Chamonix, và làm việc với các tổ chức như UNESCO, CERN, Cité des Sciences (Paris), MUCEM (Lyon). Ông đã tham gia tư vấn cải cách giáo dục và đào tạo giáo viên tại hơn 40 quốc gia, từ châu Âu đến châu Á, Mỹ Latin và châu Phi. Các mô hình giáo dục của ông đã được áp dụng trong cả giảng dạy phổ thông, đại học, giáo dục sức khỏe và bảo tàng khoa học.
GS. André Giordan là tác giả của hơn 30 cuốn sách và 300 bài báo, trong đó nổi bật có “Les
origines du savoir”, “Apprendre !”, “Une didactique pour les sciences expérimentales” và
“Apprendre à apprendre” (viết chung với Jérôme Saltet). Những tác phẩm của ông giúp định hình tư duy mới về “sự học” như một quá trình năng động, gắn liền với động lực nội tại, môi trường sống và sự chuyển hóa tri thức. Ông xem học là một khả năng đặc biệt và thiết yếu của con người để thích nghi, tiến hóa và sống có ý nghĩa trong một thế giới không
ngừng biến đổi.
Sau khi ông qua đời, Đại học Genève đã tổ chức một ngày tưởng niệm khoa học nhằm ghi
nhận và tri ân những đóng góp to lớn của ông cho nền giáo dục toàn cầu. Tư tưởng và công
trình của André Giordan tiếp tục là nguồn cảm hứng quan trọng cho các nhà giáo dục, nhà
cải cách và những ai đang tìm kiếm một nền giáo dục nhân bản, sáng tạo và thích ứng trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Dịch giả: Nguyễn Khánh Trung là Tiến sĩ Xã hội học giáo dục (Đại học Jean Jaurès, Pháp), giảng viên trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh. Anh dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu giáo dục trong nhà trường và gia đình. Anh là tác giả của hai cuốn sách nghiên cứu về giáo dục: “Giáo dục Việt Nam và Phần Lan”, “So sánh giáo dục gia đình giữ phụ huynh Pháp và Việt Nam”, đồng thời là dịch giả của “Học thế nào bây giờ? Vận dụng 8 loại hình thông minh để giúp trẻ học tập tốt hơn” và bộ sách “Học thế nào bây giờ?” (“Học thế nào bây giờ? Chiến lược phát triển bản thân và thành công trong việc học dành cho học sinh trung học cơ sở”; “Học thế nào bây giờ? Hướng dẫn trẻ cách học tự chủ dành cho học sinh tiểu học”) rất được bạn đọc Việt Nam đón nhận.
THÔNG TIN ẤN PHẨM
Tên tác phẩm: Học
Thể loại: Bổ trợ kiến thức; Khổ: 16 x 24 cm; Số trang: 288 trang
Tác giả: André Giordan
Dịch giả: Nguyễn Khánh Trung
Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam phát hành trên toàn quốc tháng 8 năm 2025.
