Khi giới thiệu bộ hai tập hợp tuyển sự nghiệp truyện ngắn của Ray Bradbury (một pho đồ sộ gần 2000 trang với 200 truyện ngắn) xuất bản năm 2008, Keith Brooke viết trên tờ The Guardian: “Đừng để sức quyến rũ bay bổng của ngôn từ Bradbury lừa gạt: con người này quyết lòng quấy rối ta, phiền nhiễu ta, huỷ hoại ta.”
Ray Bradbury là một cây bút sung mãn. Các tác phẩm quan trọng nhất của ông là các tập truyện ngắn: Dark Carnival (1947), The Illustrated Man (1951), The Golden Apples of the Sun (1953), The October Country (1955), A Medicine for Melancholy (1959), The Machineries of Joy (1964), I Sing the Body Electric! (1969) và các tiểu thuyết: The Martian Chronicles (1950), Fahrenheit 451 (1953), Dandelion Wine (1957) và Something Wicked This Way Comes (1962). Vừa viết văn ông vừa viết kịch cho sân khấu và kịch bản truyền hình lẫn điện ảnh. Trong số kịch bản ông viết cho cho Hollywood nổi tiếng nhất phải kể đến kịch bản phim Moby Dick (1956).
Chất hoài cổ bàng bạc tạo thành bầu không khí cảm xúc của mọi tác phẩm của Ray, ngay cả trong những truyện được cho là “khoa học viễn tưởng”. Các bối cảnh xa xôi như sao Hoả, các hành tinh, phi thuyền không gian, vv… thực tế chỉ là cái cớ để ông đưa ra những phê phán xã hội và lên tiếng cảnh báo về sự mai một tính người trong sự phát triển ào ạt của các phương tiện kỹ thuật nhân danh “văn minh”. Bên cạnh những bối cảnh “viễn tưởng” ấy, nhiều tác phẩm của Bradbury lại đặt nhân vật vào bối cảnh xã hội hiện đại hay thậm chí của quá khứ từ thuở hồng hoang. Dù sử dụng bối cảnh nào thì truyện của Bradbury nói chung đều phản ánh sự cô đơn của con người trong thời đại vật chất và chủ nghĩa thực dụng. Nói về mình, Bradbury tự nhận ông là một nhà văn viết truyện huyền ảo (fantasy) hơn là khoa học viễn tưởng (sci-fi). Ông nói: “Tác phẩm viễn tưởng duy nhất của tôi là cuốn Fahrenheit 451.”
Sinh năm 1920, Ray Bradbury hoàn tất trung học năm 1938 và sống tự lập bằng nghề bán báo. Truyện ngắn đầu tiên của ông được xuất bản vào năm 1940 và Bradbury được văn đàn Mỹ đương thời đón nhận như một phát hiện sau khi ông đoạt giải truyện ngắn O. Henry năm 1947. Sau đó truyện ngắn của Bradbury được đăng liên tục trên các tạp chí tên tuổi khắp nước Mỹ và cho tới nay đã được chọn in trong hơn 700 tập văn tuyển. Bradbury có một lợi điểm là không bao giờ theo học bậc đại học, chính điều ấy đã giúp ông tránh khỏi làn gió của các chủ thuyết, không bị chi phối bởi các trường phái văn chương, và cho ông có thời gian để đọc được nhiều. Văn xuôi của ông đầy nhạc tính và tiết tấu của thơ, chính vì vậy mà khó chuyển ngữ. Chính cái văn phong mà giới phê bình văn chương Mỹ thường gọi là “poetic stylist prose” đặc trưng của ông mới là yếu tố quan trọng khiến cho truyện của Ray Bradbury thẩm thấu và đọng lại trong lòng người đọc. Đa số truyện của Bradbury – đặc biệt là các truyện ngắn – không có cốt truyện mà chỉ có những ý tưởng lạ lùng từ những sự việc bình thường được khuếch đại bằng ngôn từ bay bổng, hồi vọng qua nhiều tầng lớp hình tượng. Ông thường chỉ thiết lập ra một bối cảnh cảm xúc và để cho bầu cảm xúc ấy xâm chiếm người đọc, cuốn hút họ bằng dòng chảy văn chương có tiết tấu, nhạc điệu đầy âm ba. Với ông, “cốt truyện chỉ là những dấu chân để lại trên tuyết sau khi nhân vật của ta đã chạy qua trên đường tới những đích đến khôn lường”.
Ray Bradbury được công nhận là một tác giả lớn của văn học Mỹ đương đại với nhiều giải thưởng văn chương, trải dài từ giải thưởng O. Henry dành cho truyện ngắn năm 1947 đến huy chương của Hội đồng giải National Book Awards năm 2000 vinh danh một đời đóng góp cho văn học Mỹ của ông và giải Pulitzer dành cho sự nghiệp cống hiến văn học và nghệ thuật năm 2007. Ray qua đời năm 2012, trên bia mộ chỉ ghi độc một hàng chữ: “Tác giả của Fahrenheit 451”. Nhưng Ray không chỉ có mỗi Farenheit 451. Từ kết quả bình chọn của 17.000 độc giả, nhật báo Le Monde của Pháp năm 1999 đã đưa ra danh sách 100 cuốn sách hay nhất thế kỷ 20 (Les cent livres du siècle), trong đó có tác phẩm The Martial Chronicles của Ray Bradbury. Năm 1971, phi thuyền Apollo 15 đã đặt tên một miệng núi lửa trên mặt trăng là “Dandelion Crater” dựa theo tiểu thuyết Dandelion Wine của ông. Một tiểu hành tinh phát hiện năm 1992 được đặt tên là “9766 Bradbury”. Năm 2012, trạm tự hành Curiosity của NASA đáp xuống sao Hoả ở vị trí được đặt tên là “Bradbury Landing”. Tên của Ray vĩnh viễn khắc lên vũ trụ.
Nét độc đáo của Ray Bradbury và chính là điều giúp tác phẩm của ông vượt ra ngoài ranh giới chật hẹp của những truyện viễn tưởng thông thường chính là khía cạnh thực tế lồng trong bối cảnh hoang đường siêu thực: Những điều vĩnh cửu trong bản chất con người được ông phơi bày dưới ánh sáng của một thế giới khác; những điều mà chính chúng ta thường quên lãng trong cuộc sống thường nhật tầm thường và đơn điệu bỗng nhiên nổi bật lên như một phát kiến mới mẻ: Tại sao ta sống? Sự sống chính nó đã là câu trả lời. Đối với Ray, khoa học không gì khác hơn là một cuộc điều tra về một sự kỳ diệu mà chúng ta không bao giờ giải thích được, và nghệ thuật chính là lời giải thích cho sự kỳ diệu đó…
Tác giả: Đặng Thư
Trích từ Ray Bradbury – nhà thơ của văn xuôi (bài được đăng trên Tạp chí Zzz Review; số 1&2, 18 tháng 7 năm 2018)
