Giải thưởng cho sách để làm gì?

Câu hỏi trên đặt ra dù vô tình, cũng dễ dàng trở thành một sự mai mỉa với những giải thưởng sách thường được nêu mục tiêu thông điệp rất kêu nhưng sự tác động tới thực tế thị trường sách chẳng là bao, nếu không muốn nói là chẳng có gì!

Năm nay, thay vì tổ chức sự kiện công bố và trao giải Sách hay (một giải thưởng thường niên do Viện Nghiên cứu phát triển giáo dục – IRED – và Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh tổ chức, đã bước vào năm thứ 5), thì ban tổ chức chỉ dừng lại ở “công bố”, bỏ qua “trao giải”. Những chuyên gia trên các lĩnh vực bước lên trịnh trọng tuyên bố các lý do để tôn vinh 13 quyển sách trên 7 lĩnh vực, bên dưới vỗ tay tán thưởng, nhưng cũng có những xì xào kiểu: “Điều đáng thất vọng nhất của giải sách hay năm nay đó là không trao giải cho tác phẩm “Truyện Kiều của Nguyễn Du”, hay thận trọng: “Giải thưởng vẫn giữ vững tinh thần ôn cố tri tân”, và thực tế hơn: “Kiếm mua cho được một số cuốn sách đoạt giải phải là nhà sưu tầm sách thứ thiệt”…
 

Một doanh nghiệp làm sách khác thì hỏi: “Chúng ta lấy tư cách gì để có thể bầu chọn, cho điểm, trao giải cho tác phẩm của các cụ Trần Trọng Kim, Phan Kế Bính hay ngay cả Salman Rushdie?”.
 

Ban tổ chức đã “rào đón” bằng nhiều cách, song những ý kiến trái chiều kiểu như vậy vẫn được đưa ra bên dưới khán phòng. Nó cho thấy, cách thuyết phục nhất để đi đến sự thỏa mãn chung, thôi thì coi như đây là một giải của những người đọc và chuyên gia bình chọn, tiến cử những quyển sách đáng đọc. Và như thế, giải thưởng – nói thẳng, chỉ là một kênh để giới thiệu sách hay tới để độc giả tìm đọc mà thôi.
 

Chọn sách hay – việc làm đó có vẻ rất cần thiết – nhất là đặt trong điều kiện trên báo chí truyền thông chính thức hôm nay rất ít mặn mà với việc điểm sách, giới thiệu sách, tổ chức diễn đàn trao đổi về sách; quá thiếu những cây bút đủ thẩm quyền hay uy tín chuyên môn, có sức đọc sâu, rộng để có thể khách quan, tinh tế và khoa học trong việc bình phẩm về sách.
 

Thế nhưng cũng nên nhìn vào bối cảnh thực tế của các giải thưởng sách hiện nay để thấy rằng tìm một giải thưởng đúng nghĩa, thỏa mãn kỳ vọng của độc giả ở Việt Nam là chuyện không tưởng. Nhìn về giải thưởng có thể nói, lớn nhất, của ngành sách – đó là giải Sách Việt Nam của Hội Xuất bản Việt Nam hàng năm – đều đều mỗi năm sẽ có 50-70 tác phẩm được trao giải sách hay, sách đẹp, nhưng tuyệt nhiên, không gây ra một tiếng vang nào, không một mảy may tác động nào lên thị trường sách trên thực tế, cho dù năm nào ban tổ chức cũng bảo rằng, những sách đoạt giải có giá trị cao về “lý luận, nghệ thuật, khoa học và thực tiễn”.
 

Cho đến nay, màu sắc “quốc doanh” vẫn chi phối trong tiêu chí các giải thưởng. Sự lác đác xuất hiện các quỹ tư nhân, tổ chức phi lợi nhuận hình thành những giải thưởng rộ lên cách đây vài ba năm rồi từ từ tự thu hẹp bởi nhiều lý do, trong đó có cạn kiệt nguồn quỹ và thiếu tính thuyết phục về chuyên môn nên không thể đứng vững được lâu dài. Trong khi đó, khác với các nền công nghiệp xuất bản phát triển, bản thân nguồn sách trong hệ thống ấn hành công khai ở ta chưa thể phản ánh hết các giá trị của trước tác thời kỳ này, thế nên việc căn cứ vào những gì được xuất bản để trao giải với một hệ thống tiêu chí khắt khe sòng phẳng nào đó, thì có khi khó kiếm được thứ gì hay ho để tôn vinh thực sự.
 

Sự thiếu vắng những diễn đàn chuyên môn độc lập trong xã hội học thuật làm sinh khí cần thiết, sự thiếu độc lập của bản thân được xem là nguyên nhân dẫn đến sự “sống thừa” của các giải thưởng sách. Sự “giãn tuồng” của các giải thưởng hiếm hoi quy tụ các chuyên gia uy tín đang phản ánh một điều: tiếng nói chuyên gia quá lẻ loi và đôi lúc “trật chìa” với tâm nguyện thực tế của người đọc, thị trường. Tình trạng hẩm hiu của các giải thưởng sách cũng phản ánh không khí học thuật mà nó được tạo ra.
 

Mọi người vẫn hay nhắc với nhau về giải văn chương Goncourt (Pháp) hàng năm với món tiền thưởng tượng trưng, giá trị chừng 10 euro nhưng sách chỉ cần bước vào chung khảo của giải này là đã có thể tạo ra những cơn sốt về phát hành tại nước Pháp và được dịch ra nhiều thứ tiếng ngay sau đó. Những giải thưởng khác trong lĩnh vực văn chương như Man Booker, giải Femina hay tổng hợp hơn như giải sách quốc gia, hiệp hội thư viện Mỹ… cũng có tác động mạnh mẽ tới thị trường. Ngoài cái uy tín vô hình, thì quyền năng của các giải này có thể đo được bằng độ nóng bỏng của việc phát hành những sách được giải.
 

Còn ở ta, người trao giải chọn phương án an toàn, người nhận giải đặt hệ quy chiếu vào giá trị vật chất và sự phù phiếm của danh hiệu – những giải thưởng sách dù độc lập đến đâu cũng khó tránh khỏi nguy cơ đi vào ngõ cụt, hoặc ôn cố tri tân, hoặc đóng vai trò lựa sách, điểm sách không hơn không kém âu cũng là chuyện dễ hiểu! 

Nguyễn Vĩnh Nguyên
Nguồn: http://www.thesaigontimes.vn/