Mỗi ngày, trẻ tiếp xúc với rất nhiều thông tin: từ sách, bài học trên lớp đến video trên mạng xã hội, những lời quảng cáo hay câu trả lời do AI tạo ra. Vấn đề không còn chỉ là trẻ biết bao nhiêu, mà là trẻ có biết đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và tự hình thành quan điểm hay không. Đó cũng là lý do tư duy phê phán ngày càng trở thành một năng lực quan trọng trong học tập và cuộc sống. Tư duy phê phán không có nghĩa là luôn phản đối hay chỉ trích người khác. Đó là khả năng phân tích thông tin một cách khách quan, đánh giá lập luận, nhận diện thiên kiến và đưa ra phán đoán có cơ sở.
Tư duy phê phán bắt đầu từ khả năng đặt câu hỏi
Theo nội dung podcast EDUFORLIFE #14. AI nói sai nhưng nghe quá đúng: Bạn có nhận ra không?, tư duy phê phán là một dạng tư duy bậc cao. Trên thang nhận thức Bloom, người học đi từ nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích đến đánh giá và sáng tạo. Vì vậy, không thể yêu cầu một đứa trẻ lập tức đưa ra những đánh giá sâu sắc nếu trước đó em chưa được rèn luyện khả năng hiểu, phân tích và liên hệ.
Một trong những cách hiệu quả để phát triển kỹ năng tư duy phê phán là bắt đầu bằng những câu hỏi.
Chẳng hạn, khi đọc một câu chuyện, thay vì chỉ hỏi “Nhân vật nào xuất hiện?”, cha mẹ hoặc giáo viên có thể tiếp tục: “Theo con, vì sao nhân vật lại hành động như vậy?”, “Con có đồng ý với hành động đó không?”, “Nếu là con, con sẽ làm gì?”. Những câu hỏi được nâng dần như vậy tạo thành một “cây cầu” giúp trẻ đi từ ghi nhớ đến phân tích, đánh giá và sáng tạo.
Quan trọng hơn, khi trẻ trả lời, người lớn không nên vội đưa ra đáp án đúng. Hãy hỏi tiếp: “Vì sao con nghĩ như vậy?”. Chính quá trình giải thích lý do và bảo vệ quan điểm giúp trẻ học cách suy nghĩ thay vì chỉ tìm một câu trả lời để làm vừa lòng người lớn.
Đừng dừng ở câu trả lời đầu tiên
Một đặc điểm quan trọng của tư duy phê phán là không dễ dàng bằng lòng với những câu trả lời bề mặt.
Nếu một đứa trẻ hỏi: “Tại sao cây rụng lá vào mùa thu?”, câu trả lời “Vì mùa thu cây rụng lá” thực chất mới chỉ lặp lại hiện tượng. Người lớn có thể tiếp tục hỏi: “Tại sao mùa thu cây lại rụng lá mà mùa hè thì không?”. Từ một câu hỏi, nhiều câu hỏi khác xuất hiện và dẫn trẻ đi sâu hơn vào bản chất của vấn đề.
Đây cũng là tinh thần của đối thoại Socratic: không tranh luận để phân định thắng thua, mà đối thoại để làm rõ vấn đề, kiểm tra giả định, tìm bằng chứng, xem xét góc nhìn và suy nghĩ về hệ quả.
Cha mẹ có thể áp dụng cách này trong những tình huống rất đời thường. Khi con làm sai, thay vì chỉ nói “Con làm thế là sai”, hãy thử hỏi: “Con đã nghĩ gì khi làm việc đó?”, “Hành động này có thể gây ra hậu quả gì?”, “Nếu được làm lại, con có chọn cách khác không?”.
Cách đặt câu hỏi như vậy giúp trẻ được nói lên suy nghĩ, đồng thời học cách nhìn một vấn đề từ nhiều phía. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành tư duy độc lập.
Trong thời đại AI, tư duy phê phán càng quan trọng
AI có thể đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, nhưng câu trả lời nhanh không đồng nghĩa với câu trả lời luôn đúng. Podcast chỉ ra những vấn đề người dùng cần lưu ý khi sử dụng AI, trong đó có thông tin sai lệch, thiên kiến và xu hướng tạo ra những sản phẩm mang tính trung bình.
Vì thế, tư duy phê phán không chỉ giúp trẻ đối diện với tin giả hay thông tin thiếu đáng tin cậy, mà còn giúp trẻ biết sử dụng AI một cách chủ động. Thay vì hỏi AI rồi lập tức tin vào câu trả lời, người học cần biết: Thông tin này đến từ đâu? Có bằng chứng không? Có mâu thuẫn với những gì mình đã biết không? Có thể kiểm chứng bằng nguồn nào khác?
EduForLife cũng tiếp cận việc giáo dục trong thời đại AI theo hướng phát triển năng lực tư duy thay vì chỉ tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức. Phụ huynh và giáo viên có thể tìm hiểu thêm về [các chương trình phát triển năng lực đọc, viết và tư duy của EduForLife] để có thêm những cách đồng hành phù hợp với trẻ.
Cuối cùng, tư duy phê phán không chỉ dùng để đánh giá thế giới bên ngoài. Nó còn là khả năng tự nhìn lại chính mình: “Điều mình làm đã thực sự tốt chưa?”, “Nếu được làm lại, mình có thể làm khác đi không?”. Khi biết tự chất vấn và tự đánh giá, mỗi người có thêm cơ hội học hỏi và hoàn thiện mình.
Với trẻ, hành trình ấy không cần bắt đầu bằng những bài học phức tạp. Có thể chỉ bắt đầu từ một câu hỏi “Tại sao?”, một cuộc trò chuyện bình đẳng hay một lần người lớn kiên nhẫn hỏi “Vì sao con nghĩ như vậy?”.
Những thay đổi nhỏ nhưng được lặp lại thường xuyên sẽ dần tạo nên một năng lực lớn: biết suy nghĩ, biết chất vấn và biết tự hình thành quan điểm của mình.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về tư duy phê phán và cách rèn luyện năng lực này trong học tập, gia đình và đời sống, mời bạn nghe EDUFORLIFE Podcast – Tư duy phê phán là gì? Vì sao AI buộc bạn phải sở hữu kỹ năng này?
Nguồn: EduForLife Podcast #03 #14. AI nói sai nhưng nghe quá đúng: Bạn có nhận ra không? – TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh.
- Nguồn: https://eduforlife.edu.vn/tu-duy-phe-phan-cach-ren-luyen-cho-tre-trong-thoi-dai-ai/
