Có những đứa trẻ chỉ học khi bố mẹ nhắc nhở, ngồi cạnh hoặc hứa một phần thưởng. Nhưng cũng có những đứa trẻ có thể tự tìm hiểu, tự giải quyết vấn đề và kiên trì với điều mình muốn biết. Điều gì tạo nên sự khác biệt ấy? Động lực học tập của trẻ không đơn giản đến từ điểm số, lời khen hay phần thưởng. Điều quan trọng hơn là trẻ có cảm thấy việc học là điều mình muốn làm, mình có khả năng làm và mình được đồng hành trong quá trình ấy hay không.
Phần thưởng có thể tạo động lực, nhưng không thể thay thế động lực bên trong
Trong giáo dục, thưởng và phạt từ lâu đã được sử dụng để khuyến khích trẻ lặp lại những hành vi tích cực. Một phần thưởng có thể khiến trẻ hào hứng học tập trong một khoảng thời gian.
Nhưng vấn đề là: điều gì xảy ra khi phần thưởng không còn hấp dẫn?
Một đứa trẻ từng rất vui khi được hứa tặng món đồ chơi yêu thích có thể vài tháng sau không còn quan tâm đến món đồ ấy. Khi đó, động lực học tập cũng dễ dàng biến mất. Podcast EduForLife đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: liệu phần thưởng có thực sự khiến trẻ muốn học hay chỉ khiến trẻ muốn đạt được phần thưởng?
Một nguồn động lực tự nhiên hơn chính là trí tò mò. Khi trẻ thực sự muốn biết một điều gì đó, trẻ sẽ chủ động tìm kiếm câu trả lời.
Chẳng hạn, thay vì kể hết một câu chuyện, cha mẹ có thể dừng lại ở một đoạn hấp dẫn và hỏi: “Con đoán chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?”. Một câu hỏi chưa có lời giải có thể khiến trẻ muốn đọc tiếp, tìm hiểu thêm và tự mình khám phá.
Ba yếu tố nuôi dưỡng động lực học tập từ bên trong
Tập Podcast “Tại sao càng kèm con học, con càng thiếu động lực?” giới thiệu lý thuyết tự quyết, trong đó động lực bên trong được nuôi dưỡng bởi ba yếu tố quan trọng: quyền tự chủ, năng lực và sự gắn kết.
1. Cho trẻ quyền tự chủ
Một đứa trẻ sẽ khó cảm thấy hứng thú nếu mọi việc học đều do người lớn quyết định: học môn gì, học lúc nào, học bằng cách nào và phải đạt kết quả ra sao.
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản: “Con muốn học môn nào trước?”; “Con thấy thời gian nào mình học hiệu quả nhất?”; “Nếu tự sắp xếp lịch học, con sẽ sắp xếp thế nào?”
Điều quan trọng không phải là để trẻ tự quyết tất cả, mà là để trẻ được tham gia vào những quyết định liên quan đến việc học của mình. Khi đó, kế hoạch học tập không còn chỉ là yêu cầu của bố mẹ mà trở thành điều trẻ có phần sở hữu.
2. Giúp trẻ có năng lực để tự học
Trao quyền nhưng không hỗ trợ năng lực thì chưa đủ.
Một đứa trẻ có thể được tự quyết việc học nhưng nếu liên tục gặp những bài toán quá khó, thiếu kiến thức nền hoặc chưa biết cách học, trẻ vẫn dễ nản lòng.
Vì vậy, thay vì làm bài thay con, cha mẹ cần quan sát để nhận ra con đang vướng ở đâu và hỗ trợ đúng chỗ. Có thể đó là một kiến thức còn thiếu, một kỹ năng chưa thành thạo hoặc đơn giản là con chưa tìm được cách học phù hợp.
3. Tạo cảm giác được gắn kết
Trẻ không chỉ cần được tự chủ và có năng lực. Trẻ còn cần cảm thấy mình được lắng nghe, tôn trọng và thuộc về một cộng đồng.
Một lớp học nơi trẻ không sợ sai. Một gia đình nơi con có thể nói rằng “Con chưa hiểu”. Một người thầy sẵn sàng lắng nghe thay vì chỉ phán xét.
Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại tạo nên một môi trường an toàn để trẻ dám thử, dám sai và tiếp tục học. Podcast nhấn mạnh vai trò của sự hỗ trợ xã hội và những phản hồi tích cực, kịp thời trong việc nuôi dưỡng động lực bên trong.
Cha mẹ nên lùi lại, nhưng không bỏ mặc
Có lẽ đây là một trong những điều khó nhất với cha mẹ.
Khi thấy con học chưa tốt, chúng ta rất dễ ngồi sát bên, liên tục nhắc nhở, kiểm tra và thúc giục. Nhưng sự can thiệp quá mức đôi khi lại khiến trẻ cảm thấy việc học hoàn toàn nằm trong sự kiểm soát của người lớn.
“Lùi lại” không có nghĩa là mặc kệ con. Đó là chuyển từ người kiểm soát sang người đồng hành. Thay vì: “Con học bài chưa?”, “Sao con chưa làm?”, “Ngồi xuống học ngay!”… Cha mẹ có thể thử: “Con định học lúc nào?”, “Con muốn bắt đầu từ đâu?”, “Con có cần mẹ hỗ trợ điều gì không?”… Sau đó, hãy quan sát. Khi con gặp khó khăn, hỗ trợ. Khi con có tiến bộ, phản hồi kịp thời. Khi con đưa ra một lựa chọn chưa phù hợp, cùng con phân tích hệ quả thay vì lập tức quyết định thay con.
Podcast cũng nhấn mạnh rằng trao quyền tự chủ cho trẻ cần diễn ra trong một vùng an toàn. Người lớn vẫn giữ vai trò đặt câu hỏi, giúp trẻ nhìn thấy hệ quả của lựa chọn, sau đó trao cho trẻ cơ hội tự quyết. Đó không chỉ là cách giúp trẻ học tốt hơn hôm nay. Đó còn là cách từng bước hình thành sự chủ động và độc lập cho cuộc sống sau này.
Để con muốn học, đôi khi người lớn cần lùi lại một bước
Động lực học tập không phải thứ có thể ép buộc. Một phần thưởng có thể khiến con học hôm nay. Một lời nhắc có thể khiến con ngồi vào bàn tối nay. Nhưng để con có thể tự học và duy trì việc học lâu dài, điều cần xây dựng là động lực từ bên trong.
Hãy trao cho con một phần quyền tự quyết. Giúp con có đủ năng lực để tự làm. Và tạo cho con một môi trường mà ở đó con cảm thấy mình được yêu thương, lắng nghe và tôn trọng.
Đôi khi, thay đổi lớn trong việc học của con bắt đầu từ một thay đổi rất nhỏ của cha mẹ: lùi lại một bước để trao cho con cơ hội tự bước đi.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về động lực học tập và cách đồng hành cùng con? Hãy nghe tập podcast EduForLife “Tại sao càng kèm con học, con càng thiếu động lực?” để cùng khám phá những góc nhìn thú vị về việc học, tự học và giáo dục gia đình.
Nguồn: EduForLife Podcast #06 – “Tại sao càng kèm con học, con càng thiếu động lực?” – TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh.
Bài đăng trên: https://eduforlife.edu.vn/dong-luc-hoc-tap-cua-tre/
