Nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa: Có lúc có ân hận

Khi đọc khá nhiều bài viết của Nguyễn Hòa, tôi thường có những cảm giác trái ngược nhau. Một mặt, tôi rất phục thái độ dũng cảm, thẳng thắn cũng như lối tư biện sắc bén và không phải là không tinh tế của anh. Mặt khác, tôi cứ thấy “ghê ghê” thế nào khi anh buông những trạng từ rất nặng để đánh giá những sơ sẩy hay những việc làm chưa thấu đáo của những người mà tôi biết chắc rằng bản chất của họ không hẳn đã như anh định luận.

Nhưng trong đời thường, Nguyễn Hòa luôn là người mà tôi quý và thích gặp, dù chúng tôi đều không có nhiều thời gian để tiếp xúc với nhau.  Cảm tình của tôi có với anh nảy sinh từ nhiều năm trước, khi anh mới chuyển từ Học viện Chính trị – Quân sự về tạp chí Văn nghệ quân đội, còn tôi là một phóng viên của báo Quân đội nhân dân.

Không nhiều nhưng hai chúng tôi khi đó cũng có những dịp làm việc gần với nhau. Và tôi đã nhận thấy ở đằng sau bề ngoài có vẻ khắc khổ và đôi khi như cũng “thành tinh” của Nguyễn Hòa một tâm hồn rất tử tế, đàng hoàng và thực ra là rất giàu tình cảm.

Dù đã nhiều năm trôi qua nhưng tới giờ, tôi vẫn nhớ vẻ mặt của Nguyễn Hòa khi có lần anh tâm sự với tôi về những khúc mắc sự vụ mà anh đã vấp phải trong giai đoạn mới  chính thức về làm nhà phê bình văn học ở số 4 Lý Nam Đế. Tôi cũng nhớ những lời anh kể rất xúc động về tuổi thơ của anh khi có lần tôi và anh cùng đạp xe trên phố Lý Quốc Sư, đoạn đi qua Nhà thờ Lớn và phố Ấu Triệu, nơi gia đình anh từng sinh sống.

Và trong cuộc trò chuyện này, tôi đã chọn anh để cùng suy ngẫm về những điều mà tôi đang cảm thấy cấn cá khi đề cập tới những chuyện đang diễn ra trong làng văn hôm nay.
 

– Hồng Thanh Quang: Gần đây, hôm tôi gặp nhà văn Chu Lai, một ông anh đã chơi với tôi từ lâu, “đồng hương đồng khói đồng chí đồng đội” với tôi, tôi đã buột miệng than thở: Đúng là khi mình mới vào làm văn nhìn ai trong nghề cũng đẹp, nhưng bây giờ mình lại nhìn ra quá nhiều điều không hẳn là thích. Theo bác thì đấy là do bây giờ xã hội nó bị làm sao, hay là do mình bị làm sao? Anh Chu Lai bảo, đấy là do ngày xưa mình mới vào nghề thì mình biết ít, còn bây giờ mình biết nhiều hơn, chứ còn thế hệ nào cũng có người hay, người dở, không khác nhau mấy. Vậy nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa nghĩ thế nào về cách lý giải này?

– Nguyễn Hòa: Thật ra biết nhau nhiều cũng là điều hay. Nhưng với những người mà trước đó mình chỉ biết học qua các tác phẩm mà họ viết thì phải tính tới một yếu tố tâm lý như thế này. Thông thường, khi mình đọc tác phẩm của ai đó, nếu mình thích tác phẩm ấy thì mình hay liên tưởng đến một cái gì đó tròn trịa, thậm chí hình dung ra cả diện mạo của tác giả dù chưa được gặp bao giờ, chưa được xem ảnh. Tôi nghĩ đấy là một thói quen tâm lý đáng yêu, từ mối liên hệ với tác phẩm như là một sự hấp dẫn đối với mình thì tự xây dựng cho mình một hình ảnh hấp dẫn của tác giả. Lúc đấy mình đến với tư cách người đọc nhiều hơn là…

– Người làm nghề.

– Đúng thế. Khi bắt đầu chập chững vào nghề, bản thân tôi cũng có lúc trải qua tâm lý như thế. Nhưng rồi dần dần khoảng cách nó thu hẹp lại, mình không chỉ tiếp xúc với tác phẩm, mà mình còn tiếp xúc với cả con người đời thường của tác giả nữa, mà con người đời thường ấy thì cả cái hay lẫn cái dở đều lộ hết, nhất là những người nào thật gần gũi, lại có vài ba cuộc đánh chén với nhau, nhậu nhẹt với nhau, hoặc một vài chuyến ngao du rủ nhau đi đâu đấy, thì thường có sự tiếp xúc rộng hơn, tiếp xúc chi tiết hơn, cụ thể hơn…

Tiếp xúc đó có thể có hai cái trái ngược, vì con người đều nhân vô thập toàn, có cái hay, cái dở… Trường hợp gặp được một đối tượng hay, đối tượng đó phù hợp với ấn tượng mà mình vốn xây dựng trong đầu, hoặc cái sự sai chênh nó không lớn thì mình sẽ cảm thấy đánh giá của mình cũng khá sát hợp và nhìn ở tác giả tác phẩm trong sự thống nhất nào đó nhất định.

Nhưng khi con người tác giả đó lúc ở quá gần rồi, quá hiểu nhau, biết nhau quá rõ rồi, thậm chí ông ấy nhếch mép cười thế nào, ông ấy ăn ra sao, uống ra sao, thậm chí các quan hệ xã hội khác của ông ấy như thế nào, ông ấy có phải người rộng rãi hay không rộng rãi, thoáng đạt, hay không thoáng đạt, ông ấy là một người rất có trí tuệ hay ông ấy là một người hóa ra cũng bình thường, trong tiếp xúc hằng ngày cũng bình thường, thì mọi chuyện sẽ khác. Thậm chí, tôi biết có những người mà tôi đã đọc tác phẩm thì giữa bản thảo của họ với họ là một khoảng cách…

– Thậm chí khoảng cách không nhỏ, mà là khoảng cách lớn.

– Có lần tôi nói đùa, có khối nhà văn mang nguyên bản thảo mà họ đã viết bằng tay ra in thì đôi khi, sau khi sách phát hành rồi, đọc lại thì họ sẽ không dám viết văn nữa, bởi vì rất sai chính tả, sai ngữ pháp. Bản thảo so với tác phẩm đã được biên tập để xuất bản khác nhau một trời một vực. Đó là một sự thực. Ngay cả một số tác phẩm mà mình thích thì bản thảo gốc cũng ở trong tình trạng như thế, phải qua bàn tay biên tập, phải được chỉnh sửa thì mới trở thành cái mình đã đọc. Đấy là những hệ lụy khi khoảng cách nó cứ thu hẹp lại giữa chúng ta với những tác giả mà chúng ta yêu thích.

– Tâm lý người Việt luôn muốn “gần chùa” dù không hẳn để gọi Bụt làm anh…

– Tôi nghĩ thói quen này cũng tốt, nó làm cho khoảng cách giữa tác giả và người đọc gần lại, nhưng đồng thời nó cũng rất nguy hiểm, khi chúng ta cứ tiếp tục duy trì thói quen đồng nhất tác giả với tác phẩm.

– Tóm lại là từ những điều anh nói, có thể rút ra như thế này. Thứ nhất, không nên đánh đồng tác giả, tác phẩm; thứ hai, thực ra chúng ta hay hay dở, nó không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào chính chúng ta mà phụ thuộc vào cả môi trường chúng ta đang ở nữa. Một tác phẩm xuất hiện như vậy được tốt thì trong đó có bàn tay biên tập góp phần không nhỏ, một con người bộc lộ những cái tốt của mình cũng là do môi trường có điều kiện giúp bộc lộ cái tốt, giúp chúng ta xứng danh con người. Và điều đó buộc những người làm nghề một cách đích thực khi đánh giá tác phẩm văn học thì cần có một sự tỉnh táo nhất định để không vì ấn tượng cá nhân với tác giả mà đánh giá tác phẩm không đúng. Và cũng không vì tác phẩm như vậy mà đánh giá tác giả thế này thế kia. Có đúng không ạ?

– Hình như là Bertolt Brecht đã nghĩ đến chuyện đó, cho nên khi ông ấy đi từ sân khấu nghệ thuật biểu hiện tâm lý, tức là diễn viên phải hóa thân thành nhân vật, đến một giai đoạn khác là diễn viên phải giãn cách nhân vật.

– Cần cả sự giãn cách giữa con người với môi trường mà chúng ta đang sống?

– Đúng thế.

– Vậy cho nên, nếu trong tình hình làm văn học, thậm chí cả nghệ thuật nữa, hiện nay có quá nhiều điều khiếm nhã xuất hiện trong các sự đánh giá về nhau giữa các chủ thể thì điều đó nó không hẳn là vì những người làm văn, làm thơ, làm nghệ thuật hiện nay có nhiều đặc tính, nhiều yếu tố tồi hơn các thế hệ đi trước, mà do môi trường xã hội khiến người ta bắt buộc phải bộc lộ những cảm xúc tiêu cực nhiều hơn tích cực về nhau. Anh nghĩ thế nào về nhận xét này?

– Tôi thấy là, để có đủ thông số cần thiết đưa đến kết luận kiểu như thế, thì ta phải nghĩ xa hơn về lịch sử. Thật ra, trong các thế hệ cha anh đi trước, ít nhất ta lấy giai đoạn trước năm 1945, như nói theo PGS Đặng Thị Hạnh thì khoảng những năm từ 1928, 1930 gì đấy, văn học hiện đại Việt Nam mới ra đời, chúng ta tạm thời lấy mốc đó để so sánh, để đánh giá đấy là giai đoạn các nhà văn hiện đại Việt Nam ra đời, thì ta thấy rằng các cụ cũng có va chạm. –PageBreak–

– Nhưng những sự va chạm ấy không được bộc lộ bằng chữ, không lưu lại đến bây giờ?

– Không lưu lại cho hậu thế. Hậu thế không bao giờ được mục sở thị cả, chỉ có những người cùng thời với họ kể lại.

– Không được lưu truyền một cách chính thức bằng văn bản?

– Đúng rồi. Và ít nhất căn cứ vào những gì tôi biết thì tôi thấy, vẫn có một sự lịch lãm nhất định…

– Trong cách ứng xử với nhau của văn nghệ sĩ thời xưa…

– Trong ứng xử với nhau có một sự lịch lãm nhất định.

– Thực ra, tôi cũng không phải là người có quá nhiều định kiến, nhưng tôi cảm giác hiện nay, một số người cùng làm nghề văn, một số người đồng nghiệp cầm bút với nhau lại ứng xử với nhau một cách quá tệ, thậm chí đôi khi là du thủ du thực, Chí Phèo mà họ không cảm thấy xấu hổ. Theo anh, lý giải là vì sao? Vì bản chất chúng ta, những người làm văn học nghệ thuật hiện nay không tử tế bằng các cụ ngày xưa, hay là vì do môi trường xã hội có vấn đề gì mà chúng ta cần phải nhắc tới? Anh có thể lý giải được chuyện này?

– Tôi thì tôi nghĩ rằng do sự chuẩn bị về văn hóa. Gần đây tôi có viết trong một tham luận, tôi có đặt ra một câu hỏi là, dường như thời mà các văn nghệ sĩ, đồng thời là những nhà văn hóa đã qua rồi chăng? Chính là căn cứ vào hiện tượng mà Hồng Thanh Quang vừa nói.

Tức l