Bộ não của các thiên tài hoạt động như thế nào?
Albert Einstein, Isaac Newton hay Mozart đều là những thiên tài. Vậy bộ não của họ hoạt động như thế nào? Có khác với những người bình thường hay không?
Năm 1905, Albert Einstein phát triển thuyết tương đối. Ông cũng chứng minh sự tồn tại của nguyên tử và khám phá ra ánh sáng hoạt động dưới cả dạng hạt và dạng sóng. Trên hết, cũng trong cùng năm đó, ông đã tìm ra phương trình nổi tiếng E = mc² miêu tả mối quan hệ giữa vật chất và năng lượng. Einstein đạt được những thành tựu đó khi mới chỉ có 26 tuổi.
Albert Einstein
Không còn nghi ngờ khi kết luận Einstein là một thiên tài. Cũng giống như nhà vật lý học Isaac Newton, ông đóng vai trò to lớn đối với sự phát triển tích phân, môn học khiến rất nhiều người gặp khó khăn trong việc tiếp thu. Một nhà thiên tài nữa,Wolfgang Amadeus Mozart, bắt đầu sáng tác nhạc khi ông mới 5 tuổi. Mozart đã viết hàng trăm bản nhạc trước khi ông mất ở tuổi 35 vào năm 1760.
Theo quan niệm thông thường, những nhà thiên tài thì thường khác người. Họ có thể suy nghĩ tốt hơn và nhanh hơn những người khác. Thêm vào đó, nhiều người cho rằng do những sức mạnh phi thường từ não bộ khiến họ có những hành động lập dị và kì cục. Mặc dù không khó để phát hiện ra thiên tài nhưng việc xác định được điều khiến cho một người trở thành thành thiên tài thì vô cùng khó. Tìm hiểu nguyên nhân khiến một người trở thành thiên tài vẫn còn là bí ẩn khó giải đáp.
Có 2 điều khiến việc nghiên cứu các thiên tài trở nên khó khăn:
– Việc xác định thiên tài vẫn rất chủ quan. Một số người cho rằng ai có chỉ số thông minh (IQ) cao hơn bình thường thì người đó là thiên tài. Số khác cho rằng bài kiểm tra IQ chỉ đo lường được một phần hạn chế của trí thông minh con người. Vài người lại tin rằng kết quả IQ cao thì chẳng xác định được một người có là thiên tài thật sự hay không.
– Khái niệm thiên tài vô cùng trừu tượng. Hầu hết việc nghiên cứu khoa học và y khoa đều dựa trên số liệu và thông tin chi tiết. Lĩnh vực trừu tượng như xác định thiên tài thì không dễ để định lượng, phân tích hay nghiên cứu.
Vậy nên, trước khi tìm hiểu các nhà thiên tài suy nghĩ và làm việc như thế nào, điều đầu tiên nên định nghĩa chính xác “thiên tài” là gì. Trong khuôn khổ bài viết này, một nhà thiên tài không chỉ đơn giản là có chỉ số IQ cao, thay vào đó một nhà thiên tài là người thông minh vượt trội và người đó đã phá vỡ những quy luật thông thường bằng những khám phá, phát minh hay tác phẩm nghệ thuật của mình. Tóm lại, một nhà thiên tài phải vừa thông minh và có khả năng sử dụng sự thông minh đó một cách có hiệu quả và ấn tượng nhất.
Nhưng điều gì khiến cho một con người có khả năng làm được những điều đó? Có phải do sự khác biệt về não bộ, hay do sự thông minh phi thường? Hay do năng lực chú ý những thông tin mà người khác coi đó là không liên quan? Chúng ta sẽ bắt đầu tìm câu trả lời cho những thắc mắc trên với việc tìm hiểu não bộ con người.
Thiên tài và bộ não
Não bộ điều chỉnh các hệ thống cơ quan của cơ thể. Khi bạn di chuyển, não gửi đi các tín hiệu thông qua các dây thần kinh và bảo cơ bắp phải làm gì. Não của bạn kiểm soát các giác quan: thính giác, khứu giác, vị giác, thị giác, xúc giác và bạn trải nghiệm, xử lý cảm xúc thông qua não bộ. Trên hết, trí não cho phép bạn suy nghĩ, thu thập thông tin và giải quyết các vấn đề. Nhưng làm thế nào não khiến chúng ta thông minh?
Các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra được tất cả các chức năng của não, nhưng họ đã xác định được phần nào giúp bạn nghĩ. Vỏ não, phần ngoài cùng của não bộ, là nơi hình thành tư tưởng và lý luận. Đó là chức năng cao hơn của não, chức năng thấp hơn, liên quan đến các kĩ năng sinh tồn, thì nằm ở sâu hơn bên trong não.
Vỏ não là phần lớn nhất của não và nó có các nếp nhăn cùng các nếp gấp giúp cho phép nó vừa trong hộp sọ. Nếu bạn gỡ bỏ và kéo dài bộ não của 1 người trưởng thành, nó sẽ lớn bằng mấy trang giấy báo. Não được chia thành nhiều thùy, và mỗi vùng khác nhau trong thùy thì sẽ xử lý các công việc khác nhau. Sau đây là sơ lược chức năng của các thùy não:
– Thùy trán: ngôn ngữ, ý nghĩ và trí nhớ.
– Thùy đỉnh: cảm giác từ cơ thể.
– Thùy thái dương: thông tin thính giác từ đôi tai.
– Thùy chẩm: thông tin thị giác từ đôi mắt.
Vỏ não có ảnh hưởng to lớn đến cách bạn suy nghĩ, nhưng nghiên cứu chính xác làm thế nào vỏ não khiến cho bạn thông minh thì vô cùng khó khăn, bởi:
– Rất khó để tiếp cận được não, vì nó được bọc sâu trong hộp sọ.
– Công cụ để quan sát não bộ, chẳng hạn như hình ảnh cộng hưởng từ máy móc, yêu cầu một người hoàn toàn trong trạng thái bất động. Điều này gây khó khăn cho các bác sĩ để quan sát hoạt động não của người trong các hoạt động thực tế cuộc sống.
– Não bộ, giống như tất cả các cơ quan trong cơ thể, trải qua những thay đổi sau khi một người chết. Những thay đổi này có thể khiến việc so sánh não bộ trong lúc còn sống và lúc chết trở nên khó khăn. Ngoài ra, kiểm tra sau khi chết không thể đánh giá hoạt động của não.
Bất chấp tất cả những thách thức này, các nhà nghiên cứu đã tìm ra một vài điều về cách thức bộ não ảnh hưởng đến trí thông minh. Một nghiên cứu năm 2004 tại Đại học California, Irvine cho thấy khối lượng chất xám ở các bộ phận của vỏ não đã có một tác động lớn đến trí thông minh hơn các phần khác của não. Điều này cho thấy các thuộc tính vật lý của các bộ phận cấu thành nên não bộ – chứ không phải là một “trung tâm trí thông minh” tập trung – quyết định trí thông minh của một người.
Một phân tích năm 1999 bộ não của Albert Einstein dường như cũng ủng hộ lý thuyết này. Não của Einstein nhỏ hơn so với bộ não trung bình một chút. Tuy nhiên, các bộ phận của thùy đỉnh ở não của ông rộng hơn so với não của hầu hết mọi người. Các khu vực lớn hơn đó trong não của ông có liên quan đến toán học và lý luận không gian. Thùy đỉnh của não bộ Einstein không có vết nứt – vết mà được tìm thấy trong bộ não của hầu hết mọi người. Các nhà phân tích đưa ra giả thuyết rằng, sự vắng mặt của vết nứt có nghĩa là các vùng khác nhau của não bộ của ông có thể giao tiếp tốt hơn.
Một bài báo năm 2006 trên tạp chí “Tự nhiên” đưa ra giả thuyết rằng cách não bộ phát triển thì quan trọng hơn kích thước của bộ não. Vỏ não của một người trở nên dày hơn trong thời thơ ấu và mỏng hơn trong tuổi niên thiếu. Theo nghiên cứu, não bộ của trẻ em có chỉ số thông minh cao thì dày lên nhanh hơn so với những đứa trẻ khác.
Các nghiên cứu cũng cho thấy, ở một mức độ nào đó, trẻ em thừa hưởng trí thông minh từ cha mẹ. Một số nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng điều này là do cấu trúc vật lý của bộ não có thể là một đặc điểm di truyền. Ngoài ra, quá trình cố gắng trở nên giỏi một việc gì đó vừa yêu cầu và khuyến khích bộ não của bạn hoạt động để xử lý công việc đó tốt hơn.
Mặc dù các nhà khoa học không chắc chắn chính xác nhưng rõ ràng rằng bộ não đóng một vai trò trong việc xác định trí thông minh của một người. Nhưng sự khác biệt giữa thiên tài và trí thông minh là gì? Và điều gì khiến cho một người thông minh hơn người khác? Chúng ta sẽ cùng xem sự liên hệ giữa trí thông minh và thiên tài ở phần tiếp theo.
Thiên tài và trí thông minh
Giống như vấn đề xác định thiên tài, trí thông minh có thể rất khó khăn để định lượng. Các nhà tâm lý học và thần kinh học nghiên cứu rất nhiều về trí thông minh của con người. Có hẳn một lĩnh vực nghiên cứu, được gọi là tâm lý lượng học, được dành cho việc nghiên cứu và đo lường trí thông minh. Nhưng ngay cả trong lĩnh vực đó, các chuyên gia không phải lúc nào đồng ý với các kết quả phân tích. Và mặc dù trí thông minh là một phần quan trọng làm nên một thiên tài, không phải tất cả các thiên tài đều đạt điểm cao trong bài kiểm tra trí thông minh hoặc đạt kết quả tốt ở trường.
Kiểm tra trí thông minh đã tồn tại hàng ngàn năm. Hoàng đế Trung Hoa đã sử dụng bài kiểm tra năng lực để đánh giá thuộc hạ vào những năm 2200 trước công nguyên. Bài kiểm tra IQ bắt đầu xuất hiện gần cuối thế kỷ 19. Ngày nay, bài kiểm tra chỉ số IQ thường kiểm tra khả năng ghi nhớ của một người cũng như khả năng ngôn ngữ, không gian và khả năng toán học. Về lý thuyết, các kiểm tra này đo lường một khái niệm hoặc yếu tố được gọi là G. Bạn có thể nghĩ G như một đơn vị đo lường hoặc một cách thể hiện số lượng trí thông minh mà một người có.
Kiểm tra chỉ số IQ cũng được tiêu chuẩn hóa nên hầu hết mọi người đều đạt được điểm từ 90 đến 110. Khi được đặt trên một đồ thị, các điểm kiểm tra chỉ số IQ của số đông nói chung sẽ giống như một đường cong hình chuông, với hầu hết mọi người đạt được điểm trong phạm vi trung bình. Vì vậy, một nhận thức chung là bất cứ ai được điểm cao hơn một số nào đó – thường là 140 – tự động người đó sẽ là một thiên tài. Nhưng bất chấp sự tồn tại về thông số IQ đó, nhiều nhà khoa học cảnh báo rằng không có những điều như chỉ số IQ của thiên tài.
Nhiều nhà giáo dục và nghiên cứu thấy rằng việc kiểm tra IQ chỉ đúng với việc dự đoán khả năng học tập của một học sinh tại trường. Các trường học thường sử dụng các bài kiểm tra để xác định các học sinh để đưa vào các lớp học giáo dục năng khiếu hoặc đặc biệt. Hầu hết các trường cao đẳng và các trường đại học và một số công ty cũng sử dụng các bài kiểm tra như một phần của quá trình tuyển dụng.
Tuy nhiên, mặc dù rất thịnh hành nhưng những bài kiểm tra này cũng không được đánh giá cao. Nhìn chung, một số dân tộc thiểu số và những người có mức thu nhập thấp thì thường có xu hướng đạt điểm thấp hơn so với những người từ các nhóm chủng tộc và kinh tế khác. Các nhà phê bình cho rằng điều này làm cho bài kiểm tra IQ không hợp lệ hoặc không công bằng. Những người khác cho rằng những bài kiểm tra này chỉ ra bất công và định kiến trong xã hội.
Thêm vào đó, một số nhà nghiên cứu và các nhà lý thuyết cho rằng các khái niệm về G là quá hạn chế và không thực sự cung cấp một cái nhìn đầy đủ về trí thông minh của một người. Các nhà nghiên cứu cảm thấy trí thông minh là sự kết hợp của nhiều yếu tố. Một lý thuyết mà cố gắng cung cấp một cái nhìn đầy đủ hơn về trí thông minh là lý thuyết đa trí tuệ (MI) của Howard Gardner. Theo Gardner, có 7 loại trí thông minh:
– Trí thông minh về toán học/logic (mathematical/logical): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua các lập luận logic, thích toán học, lập trình, chơi xếp hình,…
– Trí thông minh về ngôn ngữ/lời nói (verbal/linguistic): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua việc nói và viết, thích đọc, chơi ô chữ,…
– Trí thông minh về thị giác/không gian (visual/spatial): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua hình ảnh, đồ vật, sử dụng tốt bản đồ và định hướng tốt trong không gian,…chúng ta không nên nghĩ rằng trí thông minh này chỉ gắn với thị giác vì Gardner tin rằng đối với các trẻ em khiếm thị thì trí thông minh về không gian này cũng phát triển.
– Trí thông minh về vận động (bodily/kinesthetic): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua cách vận động và sử dụng động tác, cảm thấy thích thú khi vận động cơ thể, chơi thể thao…
– Trí thông minh về âm nhạc/giai điệu (musical/rhythmic): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua các giai điệu, âm nhạc, thích chơi nhạc cụ, hát, đọc truyền cảm các tác phẩm…
– Trí thông minh hướng ngoại (interpersonal): những người sở hữu trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua sử dụng các kỹ năng xã hội, giao tiếp, hợp tác làm việc với người khác, thích gặp gỡ và trò chuyện, có khả năng thông hiểu người khác…
– Trí thông minh hướng nội (intrapersonal): những người có trí thông minh này có thiên hướng học tập thông qua tình cảm, cảm giác, điều khiển và làm chủ tốt việc học của mình, hiểu rõ các suy nghĩ của bản thân, từ đó có thể hiểu được cảm xúc, tình cảm của người khác…
Vào năm 1996, Gardner có bổ sung thêm 2 loại trí thông minh mà ông và đồng nghiệp đang nghiên cứu:
– Trí thông minh hướng về thiên nhiên (naturalist): người có khả năng học tập thông qua hệ thống sắp xếp, phân loại, yêu thích thiên nhiên, các hoạt động ngoài trời,…
– Trí thông minh về sự tồn tại (existential): người có khả năng học tập thông qua việc thấy bức tranh tổng thể, thông qua những câu hỏi như “Tại sao chúng ta tồn tại ở đây?”, “Vai trò của tôi trong thế giới này là gì?”, “Vai trò của tôi trong gia đình, nhà trường và cộng đồng là gì?”. Loại trí tuệ này tìm kiếm sự kết nối giữa những kiến thức mới học với các ứng dụng, các kiến thức trong thực tế.
Nhiều bậc cha mẹ và các nhà giáo dục cảm thấy rằng cách phân loại này thể hiện chính xác hơn thế mạnh của các trẻ em khác nhau. Nhưng các nhà phê bình cáo buộc rằng các định nghĩa của Gardner rất rộng và bao hàm quá nhiều, điều này khiến cho việc phân loại trí thông minh trở nên vô nghĩa.
Một giả thuyết khác ít hạn chế hơn là lý thuyết về trí thông minh con người của Robert J. Sternberg. Theo Sternberg, trí thông minh của con người bao gồm:
– Trí thông minh sáng tạo, hoặc khả năng tạo ra những ý tưởng mới thú vị.
– Trí thông minh phân tích, hoặc khả năng kiểm tra thực tế và rút ra kết luận.
– Trí thông minh thực tế, hoặc khả năng để phù hợp với môi trường của một người.
Theo quan điểm của Sternberg, trí thông minh của một người là sự kết hợp của ba khả năng. Những người chỉ trích cho rằng ông có rất ít bằng chứng thực nghiệm cho lý thuyết của mình.
Các lý thuyết nêu trên đều tương đối mới, các nhà phê bình cũng đã chỉ ra các thiếu sót và điều bất hợp lý. Tuy nhiên, các lý thuyết đó có thể giải thích các khái niệm về thiên tài rõ ràng hơn bài kiểm tra IQ truyền thống. Thiên tài không phải chỉ là người có rất nhiều chỉ số G. Mozart là một ví dụ về sự kết hợp khả năng âm nhạc với một sự hiểu biết bẩm sinh về toán học. Einstein kết hợp thông minh về logic, toán học và các mối quan hệ không gian. Và tất cả các thiên tài đều có chung một khả năng rất quan trọng – sự sáng tạo của họ là không giới hạn. Nếu không có sự sáng tạo, họ sẽ không thể trở thành thiên tài. Họ sẽ chỉ đơn giản là người đặc biệt thông minh.
Vậy sáng tạo bao nhiêu là đủ để trở thành thiên tài? Kế tiếp chúng ta sẽ tìm hiểu làm thế nào trí tưởng tượng và năng suất lao động đóng góp vào việc trở thành thiên tài.
Thiên tài và sự sáng tạo
Thiên tài như Einstein được biết đến nhờ sự sáng tạo và năng suất lao động của ông – và đôi khi ông cũng được biết đến nhờ những hành vi kỳ quặc của mình.
Có một sự khác biệt lớn giữa việc thực sự thông minh và là một thiên tài. Trong khi thiên tài có xu hướng đặc biệt thông minh, họ cũng sử dụng trí tưởng tượng và sáng tạo để phát minh, khám phá hoặc tạo ra một cái gì đó mới trong lĩnh vực mà họ quan tâm. Họ phá vỡ các quy luật thông thường chứ không phải chỉ đơn giản là ghi nhớ hoặc đọc nhưng thông tin sẵn có.
Thiên tài thường không hoạt động một cách độc lập, hoặc là – gần như tất cả các thiên tài phân tích công việc của những người tài giỏi khác và họ sử dụng thông tin thu được để thực hiện những khám phá mới. Những thiên tài tự học, mặt khác, thường xuyên khai thác thông tin theo những cách bất ngờ hoặc sáng tạo, một phần bởi do họ thiếu đào tạo chính quy. Trong cả hai trường hợp, việc tưởng tượng ra những khả năng mới của một sự việc, lĩnh vực cũng quan trọng như việc sở hữu trí thông minh vậy.
