Khi sách là đơn thuốc chữa bệnh
Văn nghệ Trẻ – Trên thế giới, có đến hơn 350 triệu người bị bệnh trầm cảm. Chưa đến một nửa trong số 350 triệu người trầm cảm được chữa trị, việc tiếp cận với các liệu pháp tâm lý lại càng ít hơn nữa. Trong thiên niên kỷ mới, thuốc chống trầm cảm đã trở thành một loại thuốc thường xuyên được sử dụng. Tại Vương quốc Anh, cứ 6 người thì có một người dùng thuốc. Việc sử dụng thuốc chống trầm cảm có phải là cách tốt nhất, nhanh nhất, không có tác dụng phụ? Năm 2003, một bác sĩ tâm thần ở xứ Wales, Neil Frude, đã đưa ra báo cáo, một số bệnh nhân do phải chờ đợi để được điều trị đã trở nên trầm cảm nặng hơn.
Trong tháng 6 năm 2013, một chương trình của Dịch vụ Y tế Quốc gia (National Health Service – NHS) đã được thực hiện trên khắp đất nước Anh theo sự nhìn nhận sâu sắc của Frude. Những cuốn sách đã được đề cử như một đơn thuốc. Nếu bác sĩ của bạn chẩn đoán rằng, bạn đang bị trầm cảm từ nhẹ đến trung bình, họ sẽ viết một vài tiêu đề sách trên toa thuốc để bạn tìm đọc. Thay vì đến hiệu thuốc, người bị bệnh trầm cảm tìm đến thư viện địa phương, nơi có thể tìm thấy những cuốn sách như Vượt qua sự phiền muộn (Overcoming Depression) hay Làm thế nào để quẳng gánh lo đi (How to Stop Worrying).
Lựa chọn dùng sách thay vì thuốc của NHS đã tạo nên sự bùng nổ của liệu pháp đọc sách (bibliotherapy). Thuật ngữ này bắt đầu xuất hiện khắp nơi trong Vương quốc Anh. Tại London, một nhà thơ, một họa sĩ và một nhà quản lý hiệu sách đã hợp tác với nhau để mở một văn phòng tư vấn liệu pháp đọc sách. Sau khi hỏi về sở thích văn học của người bệnh trầm cảm, họ sẽ tư vấn cho người bệnh một danh sách tùy chỉnh phù hợp với từng người. Tại Reading Agency, một tổ chức từ thiện phát triển và quản lý “kê đơn sách”, một chương trình thứ hai mang tên Mood – Boosting Books đã được hình thành, họ đề cử thêm tiểu thuyết và thơ vào đơn sách. NHS thực hiện tài trợ phi lợi nhuận.
Kê đơn sách là một hình thức có lợi cho cả bệnh nhân và những người yêu sách. Nó làm tăng sức khỏe tinh thần đồng thời cũng nâng lượng người sử dụng thư viện. Khác với các loại thuốc, sách không mang lại tác dụng phụ như tăng cân, giảm ham muốn tình dục hoặc buồn nôn. Đối với những người yêu sách, một tổ chức có nhiều ảnh hưởng như NHS là một đồng minh tuyệt vời. Tuy nhiên, sáng kiến của họ cũng đem đến những rắc rối. Chuyện gì sẽ xảy ra khi tủ thuốc được thay thế bởi một kệ sách và còn cả công việc của bác sĩ chuyên khoa nữa?
Vào năm 1916, giáo sĩ Samuel Crothers đã đặt ra thuật ngữ liệu pháp đọc sách (bibliotherapy), với định nghĩa là cuốn sách có tác dụng như một chất kích thích hay thuốc an thần. Trong thế kỷ sau đó, các bác sĩ, y tá, cán bộ thư viện và nhân viên xã hội đã xem xét “bibliotherapy” theo từng mảng như “bibliopathy,” “bibliocounseling”, “biblioguidance” và “literatherapy”. Tất cả các biến thể này của “bibliotherapy” đều có chung một quan điểm là: đọc sách có thể chữa lành tâm bệnh. Gần đây, vì những ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của thể loại sách tự lực (self-help books), liệu pháp đọc sách đã được đưa vào nghiên cứu một cách nghiêm túc. Đầu năm 1997, một thử nghiệm ngẫu nhiên về tác dụng của liệu pháp đọc sách đã cho thấy, nó có hiệu quả đáng kể trong việc điều trị trầm cảm cá nhân hoặc nhóm. Một điều đáng ngạc nhiên hơn nữa, trong đánh giá văn học năm 2007, các nhà nghiên cứu cho biết, sách có thể điều trị được chứng lo lắng, bất an hiệu quả mà không cần có sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Năm 2004, một phân tích so sánh tác dụng của liệu pháp đọc sách đối với chứng trầm cảm và lo lắng cho thấy, đọc sách có hiệu quả không kém gì điều trị chuyện môn và có tác dụng trong một khoảng thời gian tương đối ngắn.
Điều mà không ai có thể ngờ được là, một cuốn sách có thể có tác dụng điều trị tốt hơn cả việc trị liệu, dù nó chẳng tốn bao nhiêu tiền. Một phân tích rối loạn lo âu vào năm 2012 đã kết luận rằng, đọc sách là một phương pháp trị liệu hiệu quả. Đọc sách có tác dụng không thua kém so với việc điều trị với bác sĩ chuyên khoa và cũng không làm bệnh nhân mất quá nhiều thời gian.
Có thể thấy rằng, kê đơn sách là một thay đổi lớn trong tâm thần học trong vài thập kỷ vừa qua. Ở thế kỷ XX, lời nói của bác sĩ chuyên khoa có sức ảnh hưởng hơn cả. Gần đây, người ta quan tâm nhiều đến các cách thức điều trị ngắn hạn. Sách là một lựa chọn hợp lý. Tác giả văn học là một bác sĩ tâm lý giàu kinh nghiệm tương tác với bệnh nhân. Nói như Frude, cuốn sách là một “ma thuật”. Không khó để nhận ra rằng, kê đơn sách cũng đã phát triển trong cùng một năm tại các trường đại học của Mỹ, họ cung cấp một khóa học trực tuyến mở lớn, MOOCs, mở rộng quy mô hoạt động với các phiên bản truyền thống. Giống như NHS,MOOCs đã tạo ra một sự thay thế hiệu quả, tiết kiệm chi phí tối đa cho việc điều trị.
Việc sách tự lực có thể giúp đỡ các cá nhân không phải là điều đáng ngạc nhiên. Văn học có thể trợ giúp, nâng cao sức khỏe tinh thần con người, tuy nhiên, đề xuất sách như một đơn thuốc vẫn còn gây nhiều tranh cãi. Danh sách thường niên về những tác phẩm được coi là “tốt cho nhữn người mắc chứng lo âu hoặc trầm cảm” vẫn còn khá hỗn độn. Nó bao gồm các câu chuyện lấy các nhân vật đã từng trải qua sự lo lắng và trầm cảm làm nhân vật chính, truyện cười, thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn và nhiều thể loại khác nữa. Reading Agency thì giới thiệu các tác phẩm giàu trí tượng tượng, ngắn, có tên hiệu cụ thể, tránh né các tác phẩm văn học còn Mood – Boosting Books và NHS thì coi trọng, lấy các tác phẩm văn học làm toa thuốc chính.
Khi tôi hỏi Judith Shipman, người điều hành chương trình Mood – Boosting Books, có phải giới thiệu sách cho người mắc bệnh lo lắng, trầm cảm đồng nghĩa với việc đem đến cho họ những bài thơ hay, những tiểu thuyết có tác dụng điều trị. Sau vài giây ngập ngừng, Shipman đã nói rằng, “Tôi không nghĩ rằng chúng ta có thể nói, đọc sách là phương thức điều trị hoặc là cách để thay thế cho điều trị trầm cảm. Nhưng, đối với những người không hoàn toàn cần phải điều trị, Mood – Boosting Books có thể là một nấc thang thích hợp.”
Ngày nay, việc cho rằng đọc sách là tốt đã trở nên phổ biến. Trong tương lai, hy vọng rằng, cả việc đọc văn học và các tác phẩm hư cấu đều có thể giúp ích cho trị liệu, đảo ngược suy nghĩ đọc sách có thể gây hại đến thể xác và tinh thần con người. Trong năm 1867, một chuyên gia y tế đã từng cảnh báo rằng, đọc một cuốn sách có thể “làm tổn thương mắt, não và hệ thống thần kinh của bạn.” Một số nhà cải cách xã hội thậm chí còn xem sách như là một loại ma túy. Năm 1883, Cơ quan lập pháp New York còn cân nhắc việc xử phạt tiền với “bất kỳ người nào đã thực hiện bán, cho mượn, hoặc cung cấp tiểu thuyết cho vị thành niên dưới mười sáu tuổi mà không có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ của trẻ vị thành niên.” Cho tới tận năm 1889, một chính trị gia vẫn còn lên án rằng, đọc tiểu thuyết là “đầu độc đạo đức”.
Gần đây, một nghiên cứu khoa học đã công bố kết luận rằng, đọc một tác phẩm viễn tưởng, theo chân một nhân vật hư cấu có thể làm tăng sự đồng cảm. Trong một cuốn sách được xuất bản vào năm 2011 của nhà tâm lý học Steven Pinker, Thiên sứ Tự nhiên của chúng ta (The Better Angels of Our Nature), ông đã chỉ ra sự tương quan của văn học với sự suy giảm bạo lực trong nhiều thế kỷ. Một nghiên cứu so sánh nhịp tim và căng cơ trước và sau khi tiến hành một vài hoạt động cũng cho thấy rằng, đọc sách là tốt, giảm mức độ căng thẳng nhiều hơn so với việc nghe nhạc và có hiệu quả tốt hơn so với việc uống một tách trà.
Vẫn còn quá sớm để dự đoán tác động lâu dài của chương trình liệu pháp đọc sách. Cũng không dễ gì để thuyết phục các nhà thần kinh học, các bác sĩ tâm lý thay thế điều trị bằng việc đọc sách. Tuy nhiên, những bước đầu của liệu pháp đọc sách đã tỏ ra rất khả quan. Chạy đua để tìm hiểu xem những gì sẽ xảy ra tiếp theo, nhìn thế giới qua đôi mắt của một nhân vật, đắm chìm trong trò chơi của ngôn ngữ,… đang trở thành một phương tiện có thể đánh gục các liệu pháp y tế. Ngày nay, với lượng dân số ngày càng tăng, các bác sĩ cũng nên chú ý đến niềm vui của việc đọc.
Thi Vũ dịch
Nguồn: Văn nghệ trẻ
